आजच्या डिजिटल आणि माहितीच्या युगात प्रसारमाध्यमांना लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानले जाते. जनतेचा आवाज प्रशासनापर्यंत पोहोचवणे आणि सत्तेत असलेल्यांना जाब विचारणे हे माध्यमांचे आद्यकर्तव्य आहे. परंतु, सध्या भारतीय मुख्य प्रवाहातील माध्यमांमध्ये एक अजब जादू पाहायला मिळत आहे. ही जादू अशी आहे की, अत्यंत महत्त्वाची, पुराव्यांसह प्रसिद्ध झालेली बातमी अचानक गायब होते, तर दुसरीकडे लाखो लोकांच्या उपस्थितीत झालेली विरोधी पक्षाच्या नेत्याची सभा थेट पानापानांवरूनच हद्दपार केली जाते. ज्येष्ठ पत्रकार नवीन कुमार यांनी त्यांच्या आर्टिकल १९ इंडिया या यूट्यूब चॅनेलवर प्रसिद्ध केलेल्या विश्लेषणामध्ये या गंभीर समस्येवर कडाडून प्रहार केला आहे. देशातील सर्वात मोठे वृत्तपत्र समूह आणि संपादकीय मंडळे ही स्वतंत्र राहिलेली नसून ती सत्ताधाऱ्यांच्या इशाऱ्यावर नाचत आहेत, असा थेट आणि खळबळजनक आरोप त्यांनी केला आहे. या सर्व प्रकरणाचा आणि दाव्यांचा सविस्तर आढावा घेणारे हे संपादकीय विश्लेषण.
अयोध्येतील रामलला दर्शन आणि गायब झालेली बातमी
काही दिवसांपूर्वी देशातील अत्यंत नामांकित आणि हिंदी भाषेतील सर्वात मोठ्या वृत्तपत्रांपैकी एक असलेल्या दैनिक भास्करने एक अत्यंत धक्कादायक आणि खळबळजनक बातमी प्रसिद्ध केली होती. या बातमीची हेडलाईन होती. रिश्वत दो, रामलला के दर्शन करो (लाच द्या आणि रामललाचे दर्शन घ्या).
दैनिक भास्करने ही बातमी केवळ त्यांच्या छापील आवृत्तीतच नाही, तर फेसबुक, ट्विटर (X) आणि स्वतःच्या अधिकृत वेबसाईटवर अत्यंत सविस्तरपणे आणि आकर्षक डिझाइनसह प्रसिद्ध केली होती. या बातमीमध्ये अयोध्येतील राम मंदिरातील व्हीआयपी दर्शनासाठी कशा प्रकारे लाचखोरी सुरू आहे, याचे सविस्तर दरपत्रकच (रेट कार्ड) जाहीर करण्यात आले होते. बातमीनुसार:
- जर भाविकाने ७,३०० रुपये दिले, तर तात्काळ प्रोटोकॉल जारी केला जात असे आणि थेट मॅजिस्ट्रेटच्या कार्यालयातून दर्शनासाठी फोन जात असे.
- त्याहूनही गंभीर बाब म्हणजे, भाविकांनी जास्त पैसे दिल्यास तिथला दरोगा (पोलिस अधिकारी) थेट मंदिरात दर्शन घडवून आणायचा आणि भाविकांसाठी रील देखील बनवून द्यायचा.
- याशिवाय कमी पैशांमध्ये मागच्या दाराने थेट रांगेत उभे करणे, पुजाऱ्यांच्या माध्यमातून विशेष दर्शन घडवणे अशा विविध प्रकारच्या गैरव्यवहारांचा सविस्तर पर्दाफाश या बातमीत करण्यात आला होता.
माध्यमांची जादू: पण, ही बातमी प्रसिद्ध झाल्यानंतर अवघ्या ४८ तासांच्या आत एक धक्कादायक जादू घडली. दैनिक भास्करच्या वेबसाईटवरील या बातमीच्या लिंकवर क्लिक केले असता बातमी गायब झाल्याचे दिसून आले. सोशल मीडियावरील पोस्ट्स हटवण्यात आल्या. देशातील एवढ्या मोठ्या वृत्तपत्राला अवघ्या ४८ तासांत घाम फुटला आणि त्यांनी कोणतीही स्पष्टता न देता संपूर्ण बातमीच इंटरनेटवरून नष्ट केली. नवीन कुमार प्रश्न विचारतात की, दैनिक भास्करच्या संपादकांना नेमका कोठून फोन आला होता? कोणाच्या दबावामुळे इतकी मोठी बातमी एका रात्रीत गायब करण्यात आली? ही घटना स्पष्ट दर्शवते की, प्रशासनातील भ्रष्टाचारावर बोट ठेवणारी बातमी देखील सत्तेच्या दबावाखाली दाबून टाकली जाते.
राहुल गांधींची पुणे सभा आणि मुख्य प्रवाहातील माध्यमांची नजरबंदी
दुसरा तितकाच गंभीर दावा काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांच्या पुणे येथील भव्य सभेच्या कवरेजबाबत आहे. पुण्यात राहुल गांधींची एक अत्यंत मोठी सभा पार पडली. कोणत्याही राजकीय नेत्याच्या सभेला सहसा न दिसणारी मोठी गर्दी, विशेषतः तरुण मुली आणि महिलांची अलोट गर्दी या सभेला लाभली होती. या सभेत केवळ राजकीय भाषणबाजी झाली नाही, तर अत्यंत महत्त्वाच्या विषयांवर खुली चर्चा झाली:
- सभेमध्ये नीट (NEET) परीक्षा किंवा इतर विषयांवर चर्चा होईल असा अंदाज असताना, राहुल गांधींनी उपस्थित तरुणींशी स्त्रीवाद आणि महिलांच्या हक्कांवर थेट संवाद साधला.
- या सभेची अत्यंत सुंदर आणि आश्वासक छायाचित्रे समोर आली, ज्यामध्ये तरुण मुली अत्यंत सुरक्षित वातावरणात राहुल गांधींशी संवाद साधत होत्या, त्यांच्या खांद्यावर हात ठेवत होत्या आणि त्यांच्याप्रती आदर व सुरक्षिततेची भावना व्यक्त करत होत्या. नवीन कुमार यांच्या दाव्यानुसार, भारतीय राजकारणात कोणत्याही नेत्याच्या उपस्थितीत महिलांमध्ये इतका मोठा सुरक्षिततेचा भाव (सुरक्षा बोध) यापूर्वी क्वचितच पाहायला मिळाला आहे.
माध्यमांची उदासीनता आणि दडपशाही: परंतु, या ऐतिहासिक सभेचे पडसाद दुसऱ्या दिवशीच्या वृत्तपत्रांमध्ये काय उमटले?
- टाइम्स ऑफ इंडिया : इंग्रजी भाषेतील देशातील सर्वात मोठ्या मानल्या जाणाऱ्या आणि साधारण ४० पानांच्या या वृत्तपत्राच्या पहिल्या पानावर किंवा आतल्या पानांवर या भव्य सभेची एक सिंगल कॉलम बातमी देखील छापण्यात आली नव्हती.
- हिंदुस्तान टाइम्स : ज्या वृत्तपत्राच्या मालकीण शोभना भरतिया या आहेत (ज्यांना काँग्रेसच्या काळात खासदार म्हणून पाठवले गेले होते आणि बिर्ला समूह ऐतिहासिकदृष्ट्या काँग्रेस विचारसरणीच्या जवळ मानला जात असे), त्या वृत्तपत्रातूनही राहुल गांधींच्या सभेची बातमी पूर्णपणे गायब होती.
- दैनिक भास्कर : रविवारी दोन मुख्य पाने प्रसिद्ध करणाऱ्या आणि महाराष्ट्र व गुजरातसाठी स्वतंत्र विशेष पान ठेवणाऱ्या दैनिक भास्करच्या संपूर्ण वृत्तपत्रात या सभेला कुठेही स्थान मिळाले नाही.
विरोधाभास: या सर्व वृत्तपत्रांनी राहुल गांधींनी काय सांगितले, किती गर्दी होती, महिलांशी काय संवाद साधला यावर पूर्ण मौन बाळगले. पण दुसरीकडे, भाजपच्या एका खासदाराचे वक्तव्य मात्र मोठ्या ठळकपणे छापले, ज्यामध्ये त्यांनी आरोप केला होता की राहुल गांधींच्या सभेला भाड्याने लोक आणले गेले होते. बातमी न छापणे आणि केवळ विरोधी बाजूची बदनामी छापणे, हा प्रकार माध्यमांच्या निष्पक्षतेवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण करतो.
दाव्यांचे सखोल विश्लेषण आणि राजकीय अर्थ
या दोन्ही घटनांचा रीड बिटवीन द लाईन्स अर्थात ओळींच्या दरम्यान लपलेला अर्थ समजून घेतला, तर देशातील राजकीय वातावरणाची आणि सरकारच्या अस्वस्थतेची भीषण जाणीव होते.
सरकारची घबराट आणि माध्यमांवरील ताबा: ज्या पद्धतीने भ्रष्टाचाराच्या बातम्या आणि विरोधी पक्षाच्या नेत्यांच्या भव्य सभांच्या बातम्या दाबल्या जात आहेत, त्यावरून सत्तेतील सर्वोच्च पातळीवर प्रचंड घबराट असल्याचे स्पष्ट होते. नवीन कुमार थेट आरोप करतात की, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि गृहमंत्री अमित शहा यांच्या प्रशासनाला विरोधी नेत्यांच्या विचारांची आणि त्यांच्या लोकप्रियतेची भीती वाटत आहे. त्यामुळे संपूर्ण ताकदीनिशी वृत्तपत्रांच्या मालकांना आणि संपादकांना नियंत्रणात ठेवून त्यांच्या इशाऱ्यावर नाचवले जात आहे.
दोन वैचारिक दृष्टिकोनांमधील फरक: या विश्लेषणात दोन राजकीय संस्कृतींची तुलना करण्यात आली आहे. एकीकडे राहुल गांधींसारखे नेते आहेत, जे व्यासपीठावरून तरुण मुलींना सांगतात की, तुम्ही स्वतःच्या मालक आहात, तुम्ही कोणाच्याही मालकीच्या नाही, आणि तुम्हाला मनूस्मृतीनुसार चालण्याची अजिबात गरज नाही. महिलांच्या स्वातंत्र्य आणि सुरक्षिततेची ही भाषा आहे. तर दुसरीकडे, सत्ताधारी नेत्यांनी भूतकाळात वापरलेली ५० कोटींची गर्लफ्रेंड, दीदी ओ दीदी, जर्सी गाय किंवा हायब्रिड वासरू यांसारखी महिलांविषयीची अत्यंत आक्षेपार्ह आणि खालच्या पातळीवरील वक्तव्ये आहेत. या दोन विचारसरणींमधील फरक जनतेपर्यंत पोहोचू नये, म्हणूनच अशा बातम्या जाणीवपूर्वक दाबल्या जात आहेत.
संपादक की सत्तेचे गुलाम? पूर्वी केवळ टेलिव्हिजन चॅनेल्सना गोदी मीडिया म्हटले जायचे, परंतु आता मोठे वृत्तपत्र समूह देखील त्याच मार्गावर चालत आहेत. टाइम्स ऑफ इंडियाच्या एका जुन्या संपादकाची आठवण काढत नवीन कुमार सांगतात की, एकेकाळी संपादकाला विचारले गेले होते की तुम्ही सरकारमध्ये सामील होणार का? तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले होते, हा देश दोनच लोक चालवतात एक देशाचे पंतप्रधान आणि दुसरे टाइम्स ऑफ इंडियाचे संपादकीय कार्यालय!. परंतु आज ती स्वायत्तता आणि सन्मान कुठे गेला? आजच्या वृत्तपत्रांचे संपादक हे स्वतंत्र पत्रकार नसून धीरेंद्र शास्त्रींसारखे जादूगार बनले आहेत, जे सत्तेच्या एका इशाऱ्यावर मोठ्या बातम्या एका क्षणात अदृश्य करतात.
लोकशाहीचा चौथा स्तंभ आणि जनतेचा सौदा
या संपूर्ण मीडिया मॅजिकचा सर्वात भयानक परिणाम सामान्य जनतेवर होत आहे. वृत्तपत्रांच्या मालकांनी आणि संपादकांनी केवळ बातम्यांचा सौदा केलेला नाही, तर त्यांनी या देशातील नागरिकांच्या अस्तित्वाचा, त्यांच्या स्वप्नांचा आणि संविधानाने दिलेल्या हक्कांचा सौदा केला आहे.
जेव्हा देशातील पत्रकारिता सत्तेला प्रश्न विचारण्याचे सोडून तिच्या चरणी लीन होते, तेव्हा लोकशाहीचा चौथा स्तंभ अक्षरशः उघडा पडतो. ही केवळ माध्यमांची लाचारी नाही, तर ही संपूर्ण लोकशाही व्यवस्थेची अधोगती आहे. जर सोशल मीडिया आणि पर्यायी डिजिटल मीडिया नसता, तर अयोध्येतील गैरव्यवहार आणि पुण्यात झालेल्या जनआंदोलनाची माहिती जनतेपर्यंत कधीच पोहोचली नसती.
निष्कर्ष
अयोध्येतील रामललाच्या दर्शनासाठी लागणारी लाच आणि राहुल गांधींच्या पुणे सभेची झालेली कोंडी या दोन घटना भारतीय वृत्तपत्रांचे खरे चरित्र समोर आणतात. हे संपादक आणि वृत्तपत्रांचे मालक आज सत्तेच्या भीतीने किंवा स्वार्थासाठी जनतेचा विश्वासघात करत आहेत. नागरिकांनी आता वृत्तपत्रे वाचताना आणि दूरदर्शनवरील बातम्या पाहताना अत्यंत सावध राहण्याची गरज आहे. जेव्हा मुख्य प्रवाहातील माध्यमं नग्न होऊन नाचतात, तेव्हा सोशल मीडिया आणि पर्यायी पत्रकारिता हाच जनतेचा एकमेव आणि खरा आवाज ठरतो.
