इराण-अमेरिका संघर्ष: डोनल्ड ट्रम्प यांच्यावरील सावट आणि बदलती जागतिक समीकरणे
मध्यपूर्वेतील भू-राजकीय परिस्थिती सध्या अत्यंत स्फोटक वळणावर आहे. इराणने अलीकडेच केलेल्या लष्करी कारवाया आणि अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनल्ड ट्रम्प यांच्या संदर्भात समोर आलेली माहिती जागतिक राजकारणात खळबळ माजवणारी आहे. इराणने केवळ लष्करी सामर्थ्य दाखवले नाही, तर अमेरिकेच्या सर्वोच्च नेतृत्वाला थेट लक्ष्य करण्याची तयारीही दर्शविली आहे.
क्षेपणास्त्र हल्ले आणि सागरी सुरक्षेचा प्रश्न इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्सने (IRGC) दक्षिण इराणमधील सिरीक येथून अनेक अँटी-शिप क्रूझ क्षेपणास्त्रे (ASCM) डागली आहेत. या क्षेपणास्त्रांनी होर्मुज सामुद्रधुनीतील ओमान कॉरिडॉरमध्ये एका तेलवाहू टँकरला लक्ष्य केले, ज्याला अमेरिकेचा पाठिंबा होता. या हल्ल्यामुळे परिसरात सुमारे ११ किलोमीटरपर्यंत तेल गळती झाली असून, पर्यावरणावर याचे गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. इराणने सातत्याने अमेरिकेच्या मालमत्तांना आणि त्यांच्याशी संबंधित जहाजांना लक्ष्य करण्याचे धोरण अवलंबले आहे, ज्यामुळे जागतिक व्यापार मार्गांवर दहशतीचे वातावरण निर्माण झाले आहे.
डोनल्ड ट्रम्प यांचे गुप्त पलायन आणि जीविताला धोका या संघर्षातील सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे डोनल्ड ट्रम्प यांच्या जीविताला असलेला धोका. वॉशिंग्टन पोस्टच्या एका अहवालानुसार, ट्रम्प यांना इराणकडून हत्येची धमकी मिळाल्यानंतर गेल्या महिन्यात तुर्कीमधील नाटो शिखर परिषदेतून त्यांना अत्यंत गुप्तपणे बाहेर काढण्यात आले. हा घटनाक्रम एखाद्या थ्रिलर चित्रपटासारखा होता. ट्रम्प यांना त्यांच्या अधिकृत विमान एअरफोर्स वन मधून गुपचूप काढून विमानतळाच्या कॅटरिंग ट्रकमधून C32A या दुसऱ्या विमानात नेण्यात आले.
मुख्य एअरफोर्स वन विमानात डझनभर पत्रकार आणि कर्मचारी बसलेले होते, जेणेकरून शत्रूला वाटावे की ट्रम्प त्याच विमानात आहेत. हे विमान केवळ एक डेकोय (धोका देण्यासाठी वापरलेले साधन) म्हणून वापरले गेले. पत्रकारांना खिडक्यांचे पडदे बंद ठेवण्याच्या सूचना होत्या, तर ट्रम्प दुसऱ्या विमानातून ब्रिटनला रवाना झाले. यावरून हे स्पष्ट होते की, अमेरिकेच्या गुप्तचर संस्थांना ट्रम्प यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य हल्ल्याची किती गंभीर धास्ती वाटत होती.
ट्रम्प यांचे राजकीय भविष्य टांगणीला न्यूयॉर्क टाइम्सच्या विश्लेषणानुसार, डोनल्ड ट्रम्प यांच्यासाठी सध्याचा काळ राजकीयदृष्ट्या अत्यंत कठीण आहे. इराणसोबतचा दीर्घकाळ चाललेला संघर्ष, घटती लोकप्रियता आणि आगामी मिड-टर्म निवडणुका यामुळे त्यांची पकड ढिली होत असल्याचे चित्र आहे. अनेक सर्वेक्षणांमध्ये ट्रम्प यांचा पराभव होऊ शकतो, असा दावा केला जात आहे, कारण इराणसोबतच्या या युद्धात अमेरिकेचे नुकसान होत असल्याची भावना नागरिकांमध्ये निर्माण झाली आहे. इराणने तर स्पष्टपणे जाहीर केले आहे की, जोपर्यंत ट्रम्प सत्तेवर आहेत, तोपर्यंत ते कोणतीही चर्चा करणार नाहीत. इराण २०२९ पर्यंत ट्रम्प यांच्या कार्यकाळाची समाप्ती होण्याची वाट पाहत आहे.
इराणच्या कठोर अटी आणि सामरिक संयम इराणने अमेरिकेसोबत तडजोड करण्यासाठी अत्यंत कडक अटी घातल्या आहेत. यामध्ये ३०० अब्ज डॉलर्सची भरपाई, गोठवलेली मालमत्ता परत करणे आणि अमेरिकन सैन्याची मध्यपूर्वेतून माघार या प्रमुख मागण्यांचा समावेश आहे. जोपर्यंत या अटी पूर्ण होत नाहीत, तोपर्यंत होर्मुज सामुद्रधुनीवर नियंत्रण ठेवण्याचा इशारा इराणने दिला आहे. इराणच्या संसदेने सागरी सुरक्षा आणि धोरणात्मक पुढाकारासाठी एका नवीन विधेयकाला मंजुरी दिली आहे, ज्यामुळे या भागातील त्यांचा प्रभाव आणखी वाढणार आहे. इराणचे धोरण सध्या ना युद्ध, ना शांतता असे असून, अमेरिकेसोबत कोणतीही उघड चर्चा करणे ही ते मोठी चूक मानतात.
लष्करी नेतृत्वात बदल: कट्टरपंथीयांचे वर्चस्व इराणचे सर्वोच्च नेते मुस्तफा खामनेई यांनी लष्करी रचनेत मोठे फेरबदल केले आहेत. त्यांनी मोसन रजाई यांना राष्ट्रीय सुरक्षा प्रमुख म्हणून नियुक्त केले असून, ते एक अत्यंत कट्टरवादी नेते मानले जातात. खामनेई यांनी लष्करी धोरण आणि प्रत्यक्ष युद्धभूमीवरील ऑपरेशन्स एकाच कमानखाली आणण्याचा आदेश दिला आहे, जे १९८८ नंतर पहिल्यांदाच घडत आहे.
या नवीन संरचनेत सहा महत्त्वाच्या लष्करी कमांडर्सची नियुक्ती करण्यात आली आहे:
१. अली अब्दुल्लाही: चीफ ऑफ स्टाफ, ज्यांच्यावर लष्करी विभागांच्या विलीनीकरणाची जबाबदारी आहे.
२. अहमद वाहदी: IRGC चे कमांडर-इन-चीफ आणि कुड्स फोर्सचे संस्थापक, जे कट्टरपंथी विचारांचे आहेत.
३. क्यूमर्स हैदरी: डेप्युटी चीफ ऑफ स्टाफ.
४. मुस्तफा इजादी: IRGC चे अनुभवी कमांडर.
५. अली ओझमाई: IRGC नेव्ही कमांडर, ज्यांचा होर्मुज सामुद्रधुनीच्या क्षेत्रावर दीर्घकाळ अनुभव आहे.
६. हुसेन तैयब: बासीज दलाचे प्रमुख आणि खामनेई यांचे निकटवर्तीय.
या सर्व नियुक्त्या हेच सूचित करतात की इराण आता कोणत्याही चर्चेपेक्षा लष्करी शक्तीच्या जोरावर अमेरिकेला प्रत्युत्तर देण्याच्या तयारीत आहे.
निष्कर्ष एकूणच, इराण आणि अमेरिका यांच्यातील हा संघर्ष केवळ सीमावादापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. डोनल्ड ट्रम्प यांच्यावर असलेला धोका, इराणमधील कट्टरपंथीयांचे वाढते वर्चस्व आणि अमेरिकेच्या अंतर्गत राजकारणातील अस्थिरता यामुळे येणारा काळ अत्यंत संघर्षाचा ठरू शकतो. इराणने घेतलेली आक्रमक भूमिका आणि अमेरिकेची बचावात्मक पवित्रा यामुळे जागतिक शांततेला मोठा धोका निर्माण झाला आहे. ट्रम्प या संकटातून स्वतःला आणि आपल्या राजकीय कारकीर्दीला कसे वाचवतात, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.
