जंतर-मंतरवरील तरुणांचा इंकलाब आणि मुख्य प्रवाहातील मीडियाची हार

मोदींचा करिष्मा संपला? जंतर-मंतरवरून सुरू झाली देशातील नव्या राजकारणाची पहाट

जंतर-मंतरवरील विजयाचा उत्सव दिल्लीतील जंतर-मंतर हे ठिकाण पुन्हा एकदा ऐतिहासिक क्रांतीचे साक्षीदार बनले आहे. आंदोलनाचा शेवटचा दिवस असूनही तेथे उत्साहाचे वातावरण कमी झालेले नाही. हजारो लोक आपल्या घरी परतले असले, तरी आजही हजारो तरुणांची गर्दी तिथे कायम आहे . हे केवळ एक आंदोलन राहिले नसून, तो सत्तेविरुद्ध पुकारलेला एक मोठा इंकलाब ठरला आहे. हा केवळ निषेध नाही, तर लोकशाहीच्या विजयाचा उत्सव आहे. ज्या पद्धतीने तरुणांनी सत्तेला प्रश्न विचारले आणि सरकारला नमवले, तो भारतीय लोकशाहीतील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

मीडियाचे मौन आणि गोदी मीडियाचा पराभव या आंदोलनाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे मुख्य प्रवाहातील मीडियाची अनुपस्थिती. जंतर-मंतरवर देशातील लाखो तरुणांचे भवितव्य टांगणीला लागले असताना, नोएडातील वातानुकूलित स्टुडिओमध्ये बसलेले मोठे अँकर्स तेथे फिरकलेही नाहीत. चित्रा त्रिपाठी, रुबिका लियाकत, सुधीर चौधरी किंवा रजत शर्मा यांसारख्या प्रसिद्ध नावांना तिथे उपस्थित राहण्याचे धाडस झाले नाही. स्त्रोतांच्या मते, या हिंदी वृत्तवाहिन्यांच्या चेहऱ्यावर आज नैराश्य पसरले आहे, कारण ज्या धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याबाबत या वाहिन्यांनी ठामपणे सांगितले होते की ते राजीनामा देणार नाहीत, तोच राजीनामा त्यांना आता लाईव्ह दाखवावा लागत आहे.आंदोलनाच्या केवळ २४ तास आधी हेच चॅनेल आरएसएसच्या दिल्लीतील मुख्यालयातील बैठकीचा दाखला देत सांगत होते की, कोणत्याही परिस्थितीत धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा घेतला जाणार नाही. मात्र, तरुणांच्या दबावापुढे आणि संविधानाच्या बाजूने उठलेल्या आवाजापुढे सरकारला हार मानावी लागली. यामुळे टीव्ही अँकर्सना अत्यंत मूर्खपणाने आणि धूर्ततेने आपल्या प्रेक्षकांना हे सांगावे लागत आहे की प्रधान यांना जावे लागले आहे.

दडपशाही आणि तरुणांचा संघर्ष हे आंदोलन चिरडण्यासाठी सरकारने सर्वतोपरी प्रयत्न केले. दिल्लीतील तब्बल १९ मेट्रो स्टेशन्स बंद करण्यात आली, जेणेकरून तरुणांचे समर्थक, पालक आणि सल्लागार तिथे पोहोचू शकणार नाहीत. दिल्ली पोलीस आणि रॅपिड ॲक्शन फोर्सचा वापर करून आंदोलकांना दाबण्याचा प्रयत्न करण्यात आला. जालिम हुकूमत ज्या प्रकारे मुलींचे कपडे फाडत होती, तरुणांवर लाठ्या आणि अश्रूधुराचे गोळे सोडून त्यांना चिरडण्याचा प्रयत्न करत होती, त्या सर्व अत्याचारांना तरुणांनी झेलले आहे. या दडपशाहीनंतरही हजारो लोक जंतर-मंतरवर एकवटले, हे या पिढीच्या जिद्दीचे प्रतीक आहे.

नवी पिढी आणि द्वेषाचे राजकारण या आंदोलनाने हे सिद्ध केले आहे की, आजच्या तरुण पिढीला (Gen Z) हिंदू-मुस्लिम, मंदिर-मशिद किंवा पाकिस्तान-इस्लाम यांसारख्या द्वेषाच्या राजकारणात रस नाही. त्यांना त्यांच्या भविष्याची, रोजगाराची आणि संविधानाची काळजी आहे. धर्माच्या नावावर पसरवल्या जाणाऱ्या द्वेषाला या पिढीने स्पष्टपणे नाकारले आहे. जंतर-मंतरवर सेल्फी घेणारे हे तरुण आपल्या येणाऱ्या पिढ्यांना अभिमानाने सांगू शकतील की, जेव्हा सत्तेकडून लोकशाहीवर हल्ला होत होता, तेव्हा ते रस्त्यावर उतरून लढत होते.

पंतप्रधान मोदींच्या ‘जादू’चा अंत? या आंदोलनाचा राजकीय संदेश अत्यंत गडद आहे. स्त्रोतांनुसार, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी ज्या ‘महामानव’ किंवा विश्वगुरु या प्रतिमेच्या जोरावर सत्तेत आले होते, तो करिष्मा आता ओसरू लागला आहे. त्यांची नॉन-बायोलॉजिकल असण्याची फुशारकी आता लोकांसमोर उघडी पडली आहे. जसे मनमोहन सिंग यांच्या कारकिर्दीतील शेवटची दोन वर्षे कठीण होती, तशीच वेळ आता मोदी सरकारवर आली आहे असे दिसते. सरकारसाठी सर्वात मोठी अडचण ही होती की केवळ दिल्लीतच नाही, तर पाटणा, दरभंगा, कोलकाता, मुंबई, लखनौ आणि बनारस यांसारख्या शहरांमध्येही जंतर-मंतरसारखी आंदोलने उभी राहिली होती. एका ठिकाणी लाठीमार केला की दुसऱ्या ठिकाणी निषेध सुरू व्हायचा. या सामूहिक आवाजाला दाबणे सरकारला कठीण झाले आहे.

भविष्यातील राजकारण आणि भाजपपुढील आव्हान हे १८ ते २५ वयोगटातील तरुण येणाऱ्या ५० वर्षांपर्यंत भारताच्या राजकारणावर प्रभाव टाकणार आहेत. भारतीय जनता पक्षाने या मुलांचा जो विश्वास गमावला आहे, तो पुन्हा मिळवणे अत्यंत कठीण जाणार आहे. धर्मेंद्र प्रधान यांना वाचवण्याच्या प्रयत्नात संपूर्ण सरकारची प्रतिमा मलीन झाली आहे. आता भाजपला आपल्या राजकारणाची नवीन सूत्रे शोधावी लागतील, कारण जनतेमध्ये जाऊन विश्वास मिळवणे आता त्यांच्या कार्यकर्त्यांसाठी सर्वात कठीण काम झाले आहे.

निष्कर्ष: संविधानाचा विजय जे काम गेल्या १०-१२ वर्षांत मोठे राजकीय पक्ष, मीडिया, विचारवंत किंवा मानवाधिकार कार्यकर्ते करू शकले नाहीत, ते या तरुणांनी करून दाखवले. ज्या पिढीबद्दल असे म्हटले जायचे की ते केवळ २ जीबी डेटा’ संपवून झोपतात, त्याच पिढीने दाखवून दिले की त्यांना लोकशाही आणि संविधान कसे वाचवायचे हे माहित आहे. जंतर-मंतरवरची ही लढाई कदाचित आज संपेल, पण त्यातून निर्माण झालेली चेतना आणि आशा कायम राहील [९]. ही केवळ एका आंदोलनाची समाप्ती नसून, एका नव्या युगाची आणि नव्या भारताच्या निर्मितीची सुरुवात आहे.

Kanthak Suryatal