देशाच्या राजकारणात गेल्या काही दशकांपासून एक प्रकारची शांतता आणि भीतीचे सावट पसरले होते. मात्र, दिल्लीच्या जंतर-मंतर मैदानावर गेल्या काही दिवसांत जे नाट्य घडले, त्याने सिद्ध केले की जेव्हा देशातील तरुण रस्त्यावर उतरतो, तेव्हा मोठमोठे सत्तेचे बुरूजही ढासळू शकतात. शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा ही केवळ एक प्रशासकीय घटना नसून, ती या देशातील तरुणांच्या, विशेषतः जेंन जी पिढीच्या धैर्याचा आणि सत्याचा विजय आहे.
प्रधानांचा राजीनामा: शेवट की सुरुवात? धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा हा केवळ एका प्रशासकीय अपयशाचा परिणाम नाही, तर तो विद्यार्थ्यांच्या सामुदायिक शक्तीचा मोठा विजय मानला जात आहे. गेल्या अनेक वर्षांपासून मोदी सरकारमध्ये कधीही राजीनामे दिले जात नाहीत असा एक समज जनमानसात निर्माण झाला होता, तो या आंदोलनाने मुळासकट मोडून काढला आहे. राजनाथ सिंह यांच्यासारख्या ज्येष्ठ नेत्यांनी वेळोवेळी केलेल्या विधानांना विद्यार्थ्यांनी आपल्या संघर्षातून फोल ठरवले आहे. कॉकरोच जनता पार्टी या विद्यार्थी संघटनेचे संस्थापक अभिजीत दीपके आणि अन्य नेत्यांनी स्पष्ट केल्याप्रमाणे, हा राजीनामा म्हणजे या संघर्षाचा शेवट नसून, ही तर एका मोठ्या क्रांतीची केवळ सुरुवात आहे.
धर्मेंद्र प्रधान: एका सडलेल्या व्यवस्थेचे प्रतीक राहुल गांधींच्या मते, धर्मेंद्र प्रधान हे केवळ एक व्यक्ती नव्हते, तर ते शिक्षण व्यवस्थेतील भ्रष्टाचार, अकार्यक्षमता आणि विनाशाचे प्रतीक बनले होते. ज्या शिक्षण व्यवस्थेचा देशाला अभिमान होता, त्यावर गेल्या काही वर्षांत पद्धतशीरपणे आक्रमण करण्यात आले. NEET परीक्षेतील घोळ आणि वारंवार होणारे पेपर लीक यामुळे लाखो विद्यार्थ्यांचे भविष्य अंधारात आले होते. जंतर-मंतरवरील विद्यार्थ्यांनी या लढाईची तुलना हॅरी पॉटरमधील वॉल्डेमॉर्ट या खलनायकाशी केली आहे. ज्याप्रमाणे लहान मुले त्या जादूटोण्याच्या जगात वॉल्डेमॉर्टचा पराभव करतात, तसेच या देशाच्या तरुणांनी सत्तेच्या अहंकाराला नमवले आहे.
आंदोलनाचे केंद्र आता गृह मंत्रालयाकडे धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा घेऊन सरकारने एक आग विझवण्याचा प्रयत्न केला असला, तरी मोदी सरकारपुढील संकट अद्याप टळलेले नाही. उलट, आता आंदोलनाचे केंद्र शिक्षण मंत्रालयाकडून सरकून थेट गृह मंत्रालयाकडे, म्हणजेच अमित शाह यांच्याकडे वळले आहे [१]. राहुल गांधी आणि विरोधी पक्षांनी थेट गृहमंत्री अमित शाह यांना विद्यार्थ्यांवर झालेल्या हिंसेसाठी जबाबदार धरले आहे. जंतर-मंतरवर झालेला लाठीमार, अश्रुधुराचा वापर आणि विशेषतः पेलेट गनचा (छर्रे असलेली काडतुसे) झालेला वापर, याला थेट अमित शाह यांचे आदेश कारणीभूत असल्याचे आरोप केले जात आहेत, कारण दिल्ली पोलीस थेट गृह मंत्रालयाच्या अखत्यारीत येतात. अलीकडेच दिल्ली पोलीस आयुक्तांची बदली करून अमित शाह यांच्या विश्वासातील अधिकाऱ्याची तिथे नियुक्ती करण्यात आली होती, ज्यांच्या नेतृत्वाखाली पोलिसांनी विद्यार्थ्यांवर अमानुष बळाचा वापर केला. यामुळेच, धर्मेंद्र प्रधान यांची चूक ही प्रशासकीय मानली जात असली, तरी अमित शाह यांनी विद्यार्थ्यांवर केलेली कारवाई गुन्हेगारी कृत्य म्हणून संबोधित केली जात आहे.
बिहारमधील दमनतंत्र आणि डबल इंजिनचा क्रूर चेहरा दिल्लीत पेलेट गनचा वापर झाला असला, तरी बिहारमधील परिस्थिती त्याहूनही भयावह असल्याचे समोर आले आहे. बिहारमध्ये, जिथे भाजपचे चाणक्य अमित शाह यांचे शिष्य सम्राट चौधरी सत्तेत आहेत, तिथे विद्यार्थ्यांवर चक्क रायफलमधून गोळ्या झाडल्याचे व्हिडिओ समाजमाध्यमांवर व्हायरल होत आहेत. जहानाबाद आणि सिवानमध्ये पोलिसांनी सर्व मर्यादा ओलांडल्याचे बोलले जात आहे. आरजेडी नेते तेजस्वी यादव यांनी दावा केला आहे की, चक्क AK-47 सारख्या शस्त्रांचा वापर विद्यार्थ्यांविरुद्ध करण्यात आला. जर डबल इंजिन सरकारमध्ये विद्यार्थ्यांवर अशा प्रकारे गोळ्या चालवल्या जात असतील, तर त्याचा खरा सूत्रधार कोण? हा प्रश्न आता संपूर्ण देश विचारत आहे.
तज्ज्ञांचे मत आणि लोकशाहीचे मूल्य ज्येष्ठ पत्रकार विनोद शर्मा आणि प्रोफेसर स्वामी यांच्या मते, ही केवळ एक राजकीय हार नाही, तर लोकशाहीतील एका मोठ्या परिवर्तनाची नांदी आहे. दिल्लीत पोलिसांनी लावलेले फेस रिकग्निशन तंत्रज्ञान हे वैयक्तिक गोपनीयतेवर केलेले आक्रमण असल्याचे विनोद शर्मा यांनी नमूद केले आहे. प्रोफेसर स्वामी यांनी तर थेट सवाल केला आहे की, धर्मेंद्र प्रधान यांना त्यांच्या चुकीची शिक्षा मिळाली, पण ज्यांनी मुलांच्या डोळ्यांची रोशनी घालवली, त्यांच्यावर एफआयआर कधी होणार?
व्हॉट्सॲप अंकल विरुद्ध जेंन जी (Gen Z) या आंदोलनाने देशातील एक मोठा सामाजिक बदलही अधोरेखित केला आहे. गेल्या काही वर्षांत व्हॉट्सॲप अंकल पिढीने ज्याप्रकारे सरकारी अजेंडा राबवला, त्याला या जेंन जी पिढीने चोख प्रत्युत्तर दिले आहे. गोदी मीडिया आणि व्हॉट्सॲप विद्यापीठाचा काळ आता संपला असून, तरुण आता स्वतःचे प्रश्न स्वतः मांडू लागले आहेत. जब-जब मोदी डरता है, पोलीस को आगे करता है या घोषणांनी जंतर-मंतर दणाणून गेले होते. अभिजीत दीपके यांनी या आंदोलनाचे नेतृत्व करताना एक अत्यंत मार्मिक संदेश दिला: मला हिरो बनवू नका, कारण या देशाने एका माणसाला हिरो बनवण्याची मोठी किंमत मोजली आहे.
शेतकरी आंदोलन आणि विद्यार्थी आंदोलनातील फरक या आंदोलनाचे एक मोठे यश म्हणजे सरकारने अत्यंत कमी वेळात विद्यार्थ्यांशी चर्चा करण्यास मान्यता दिली. ७०० शेतकऱ्यांच्या बलिदानानंतरही सरकारने ज्याप्रकारे चर्चा टाळली होती, त्याउलट जंतर-मंतरवरील दबावामुळे जेपी नड्डा आणि जितेंद्र सिंह यांसारख्या मंत्र्यांना विद्यार्थ्यांच्या प्रतिनिधींशी चर्चा करावी लागली. हा लोकशाहीसाठी एक दुर्मिळ क्षण होता.
निष्कर्ष धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा घेऊन सरकारने माघार घेतली असली, तरी खऱ्या संघर्षाची सुरुवात आता होणार आहे. सोमवारी जेव्हा संसद सुरू होईल, तेव्हा राहुल गांधी आणि संपूर्ण विरोधी पक्ष अमित शाह यांच्या राजीनाम्यासाठी आणि विद्यार्थ्यांवरील हिंसाचाराच्या चौकशीसाठी सरकारला धारेवर धरेल यात शंका नाही. उद्धव ठाकरेंनी म्हटल्याप्रमाणे, झुरळांनी एका शहंशाहला झुकवले आहे. आज जंतर-मंतरवर जो जल्लोष साजरा होत आहे, तो केवळ एका मंत्र्याच्या जाण्याचा नाही, तर भीतीपासून मिळालेल्या स्वातंत्र्याचा आहे. डर के आगे जीत है हे आजच्या तरुणाईने सिद्ध केले आहे.
