दिल्लीचे जंतर-मंतर हे ऐतिहासिक आंदोलनांचे साक्षीदार राहिले आहे. २० जुलैच्या रात्री येथे जे दृश्य दिसले, ते लोकशाहीतील संघर्षाचे एक जिवंत उदाहरण होते. दिवसा झालेल्या प्रचंड पोलीस कारवाईनंतर, जिथे संपूर्ण आंदोलनस्थळ तहस-नहस करण्यात आले होते, तिथेच रात्री १० वाजता पुन्हा एकदा तंबू गाडले जाणे ही केवळ एका आंदोलनाची सुरुवात नव्हती, तर ती द स्पिरिट कंटिन्यूस या घोषणेची प्रत्यक्ष प्रचिती होती.
दडपशाहीची ती काळी रात्र आणि पुनरागमन सोमवार, २० जुलै रोजी संसदेवर काढण्यात आलेल्या मार्चनंतर जंतर-मंतरवरील परिस्थिती अत्यंत तणावपूर्ण होती. पोलिसांनी आंदोलकांवर लाठीमार केला आणि अश्रुधुराच्या गोळ्यांचा वापर केला, ज्यामुळे मोठी चेंगराचेंगरी झाली. प्रशासनाने आंदोलनाचा मंच तोडून टाकला होता, तंबू फाडले होते आणि सर्वत्र कचऱ्याचे ढीग साचले होते. असे वाटत होते की आंदोलन संपले आहे, परंतु रात्री १० वाजता चित्र पालटले. अभिजित दिपके आणि त्यांचे सहकारी पुन्हा एकदा त्या उद्ध्वस्त झालेल्या मंचावर पोहोचले आणि फाटलेले तंबू पुन्हा सांधण्याचे काम सुरू झाले. वीज कापलेली असतानाही, अंधारात मोबाईलच्या प्रकाशात बाबासाहेब आंबेडकरांचे फोटो पुन्हा सन्मानाने लावले गेले.
आंदोलकांचा बुलंद आवाज: धर्मेंद्र प्रधानांचा राजीनामाच हवा! या आंदोलनाचे मुख्य केंद्र हे केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा हेच आहे. आंदोलकांचे म्हणणे आहे की, जोपर्यंत प्रधान आपल्या पदावरून पायउतार होत नाहीत, तोपर्यंत हे आंदोलन थांबणार नाही. आंदोलनात सहभागी झालेल्या एका विद्यार्थ्याने सांगितले की, तो राजस्थानातील टोंक येथून ४०० किमी प्रवास करून आला आहे आणि घरच्यांना न सांगता या लढ्यात सामील झाला आहे. डिटेंशन आणि लाठीमार खाण्यासाठी आम्ही आलो नाही, तर बदलासाठी आलो आहोत, अशी भावना या तरुणाईमध्ये दिसून येत आहे.
सोनम वांगचुक यांचा निर्धार आणि त्यांच्या पत्नीचा संदेश या आंदोलनाला खरी धार मिळाली ती सोनम वांगचुक यांच्या भूमिकेमुळे. वांगचुक यांनी आपला उपोषण सुरूच ठेवण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यांच्या पत्नी गीतांजली यांनी एका व्हिडिओ संदेशाद्वारे स्पष्ट केले की, जोपर्यंत विद्यार्थ्यांचा मुद्दा संसदेत मांडला जात नाही किंवा खासदार वांगचुक यांची भेट घेऊन ठोस आश्वासन देत नाहीत, तोपर्यंत ते उपोषण सोडणार नाहीत. सरकारने शिक्षण मंत्र्यांची जबाबदारी निश्चित करावी, अशी त्यांची प्रमुख मागणी आहे.
पोलीस अत्याचार आणि स्वयंसेवकांचा अनुभव दिवसा झालेल्या कारवाईत पोलिसांनी अत्यंत क्रूरतेने वागल्याचा आरोप आंदोलकांनी केला आहे. हैदराबादवरून आलेला अजय नावाचा वैद्यकीय स्वयंसेवक सांगतो की, त्याने सुमारे ३० जखमी विद्यार्थ्यांवर प्रथमोपचार केले. पोलिसांच्या लाठीमारात अनेक मुलींना आणि लहान मुलांनाही मारहाण झाल्याचा दावा आंदोलक आशुतोष रांका यांनी केला आहे. काही विद्यार्थ्यांच्या डोक्याला गंभीर दुखापत झाली असून अश्रुधुराच्या गोळ्यामुळे एका तरुणाचा हात भाजल्याची धक्कादायक माहिती समोर आली आहे.
सरकारशी अयशस्वी चर्चा आंदोलक नेत्यांनी भाजप अध्यक्ष जे.पी. नड्डा यांची भेट घेण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ती चर्चा निष्फळ ठरली. आशुतोष रांका यांच्या मते, दोन तास वाट पाहायला लावूनही सरकारने ठोस काहीही दिले नाही आंदोलकांनी १ कोटी रुपयांची नुकसान भरपाई, धर्मेंद्र प्रधान यांचा राजीनामा आणि सोनम वांगचुक यांची सुटका या मागण्या लेखी स्वरूपात दिल्या आहेत. आता सरकारला चर्चा करायची असेल, तर त्यांनी येथे जंतर-मंतरवर यावे,असे आव्हान आंदोलकांनी दिले आहे.
भविष्यातील अनिश्चितता रात्रीच्या वेळी जंतर-मंतरवर पुन्हा एकदा गर्दी जमू लागली आहे. जरी पोलिसांच्या मते या आंदोलनाला परवानगी नाही, तरीही आंदोलक तिथेच ठाण मांडून बसले आहेत. मंचावर सौरभ दास, आशुतोष रांका आणि अभिजित दिपके यांच्यासह शेकडो कार्यकर्ते पुन्हा सक्रिय झाले आहेत. पुन्हा एकदा क्रॅकडाऊन होईल का? रात्री उशिरा पोलीस पुन्हा कारवाई करतील का? असे अनेक प्रश्न अनुत्तरित आहेत, परंतु आंदोलकांचा ‘होप’ (उम्मीद) अजूनही जिवंत आहे.
निष्कर्ष जंतर-मंतरवर पुन्हा एकदा गाडलेले हे तंबू केवळ कापडाचे तुकडे नाहीत, तर ते लोकशाहीतील ‘असहमती’च्या अधिकाराचे प्रतीक आहेत. दडपशाहीने आवाज दाबता येतो, पण विचार आणि जिद्द संपवता येत नाही, हेच या आंदोलकांनी जगाला दाखवून दिले आहे. आता चेंडू सरकारच्या कोर्टात आहे – चर्चा की पुन्हा दडपशाही? हे येणारा काळच सांगेल.
