इराणमधून सध्या एक अत्यंत धक्कादायक आणि तितकीच विचित्र बातमी समोर येत आहे. इराणचे सर्वोच्च नेते आयतुल्लाह अली खामिनेई अजून जिवंत आहेत, परंतु त्यांच्या संभाव्य निधनानंतर होणाऱ्या अंत्यविधीची तयारी प्रशासनाने आतापासूनच सुरू केल्याचे दावे केले जात आहेत. या तयारीचा सर्वात मोठा आणि भीतीदायक भाग म्हणजे तेहरानमध्ये खोदल्या जाणाऱ्या ३,००० कबरी. एका जिवंत नेत्यासाठी त्याच्या मृत्यूपूर्वीच इतक्या मोठ्या प्रमाणात कबरी का खोदल्या जात आहेत, हा प्रश्न सध्या जागतिक स्तरावर चर्चेचा विषय ठरला आहे.
बातमीचा उगम आणि दावे या संपूर्ण प्रकरणाचा खुलासा जर्मनीचे प्रसिद्ध वृत्तपत्र डी वेल्ट (Die Welt) यांनी एका विशेष रिपोर्टद्वारे केला आहे. या रिपोर्टमध्ये असा दावा करण्यात आला आहे की, त्यांना इराणच्या अंतर्गत प्रशासनाशी संबंधित काही अत्यंत गोपनीय कागदपत्रे मिळाली आहेत. या कागदपत्रांच्या आधारे असे म्हटले गेले आहे की, इराण सरकारने खामिनेई यांच्या निधनानंतर निर्माण होणाऱ्या परिस्थिती हाताळण्यासाठी एक विस्तृत आणि सविस्तर आराखडा तयार केला आहे. जरी इराण सरकारने अधिकृतपणे यावर कोणतीही टिप्पणी केलेली नसली, तरी या लीक झालेल्या कागदपत्रांनी खळबळ उडवून दिली आहे.
३,००० कबरींची गरज का? सर्वात मोठा प्रश्न हा आहे की एखाद्या नेत्याच्या अंत्यविधीसाठी हजारो कबरींची आवश्यकता का भासावी? अहवालानुसार, ही तयारी कोणत्याही संभाव्य दहशतवादी हल्ल्यासाठी किंवा परकीय आक्रमणासाठी नाही, तर इराणला सर्वात जास्त भीती आहे ती प्रचंड गर्दीची. प्रशासनाचा असा अंदाज आहे की, खामिनेई यांच्या अंतिम दर्शनासाठी आणि अंत्ययात्रेसाठी सुमारे २ कोटी लोक रस्त्यावर उतरू शकतात.
एवढ्या मोठ्या जनसमुदायाला नियंत्रित करणे हे कोणत्याही प्रशासनासाठी एक हिमालयासारखे आव्हान असते. याच गर्दीमुळे होणारी संभाव्य चेंगराचेंगरी आणि त्यात होणारे मृत्यू लक्षात घेऊन प्रशासनाने आधीच तयारी सुरू केली आहे. असा अंदाज वर्तवण्यात आला आहे की, या गोंधळात आणि चेंगराचेंगरीत सुमारे १,५०० ते ३,००० लोकांचा मृत्यू होऊ शकतो. याच संभाव्य मृतांसाठी या ३,००० कबरी आधीच तयार ठेवण्याचा प्लॅन आखला गेला आहे.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि जुने अनुभव इराण प्रशासनाची ही भीती निराधार नाही. यामागे इराणचा जुना आणि अत्यंत कटू अनुभव आहे. इराणने यापूर्वीही आपल्या मोठ्या नेत्यांच्या अंत्यविधीच्या वेळी भीषण परिस्थिती अनुभवली आहे:
१. रूहोला खोमेनी (१९८९): इराणचे पहिले सर्वोच्च नेते रूहोला खोमेनी यांच्या निधनानंतर लाखो लोक अंत्यविधीसाठी जमले होते. त्यावेळी परिस्थिती इतकी बेकाबू झाली होती की गर्दीने मृतदेह घेऊन जाणारी गाडी चोहोबाजूंनी वेढली होती. सुरक्षा व्यवस्था पूर्णपणे कोलमडली होती आणि अखेर अंत्यविधीची प्रक्रिया काही काळ थांबवावी लागली होती.
२. कासिम सुलेमानी (२०२०): इराणचे टॉप मिलिट्री कमांडर कासिम सुलेमानी यांच्या अंत्यविधीतही अशीच परिस्थिती ओढवली होती. त्यांच्या अंत्ययात्रेत झालेल्या भीषण चेंगराचेंगरीत डझनभर लोकांचा मृत्यू झाला होता आणि शेकडो लोक जखमी झाले होते.
या घटनांवरून हे स्पष्ट होते की, इराणमध्ये मोठ्या नेत्यांचे अंत्यविधी हे केवळ राजकीय किंवा धार्मिक कार्यक्रम न राहता, ते अत्यंत भावनिक इव्हेंट्स बनतात.अशा वेळी लोकांच्या भावनांवर आणि गर्दीवर नियंत्रण मिळवणे हे अशक्यप्राय होऊन बसते.
प्रशासकीय नियोजनाचे अन्य पैलू केवळ कबरी खोदणे एवढ्यावरच प्रशासन थांबलेले नाही. डी वेल्टच्या रिपोर्टनुसार, मृतदेह हाताळण्यासाठी आणि बेपत्ता लोकांचा शोध घेण्यासाठी स्वतंत्र युनिट्स स्थापन करण्यात आली आहेत. तसेच मोठ्या संख्येने मेडिकल टीम्स आणि रेस्क्यू (बचाव) पथके तैनात करण्याचा प्लॅनही या कागदपत्रांमध्ये नमूद आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, इराण प्रशासन कोणत्याही प्रकारच्या वर्स्ट केस सिनारिओसाठी (सर्वात वाईट परिस्थितीसाठी) स्वतःला तयार करत आहे.
निष्कर्ष जर डी वेल्टचा हा अहवाल आणि लीक झालेली कागदपत्रे खरी ठरली, तर जगाच्या इतिहासातील हा एक अत्यंत दुर्मिळ अंत्यविधी ठरेल. सहसा अंत्यविधीची तयारी ही नेत्याला श्रद्धांजली वाहण्यासाठी केली जाते, परंतु येथे तयारी ही संभाव्य जनहानी (Mass Casualties) लक्षात घेऊन केली जात आहे.
तथापि, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की, ३,००० कबरी आणि १,५०० ते ३,००० संभाव्य मृत्यूंबाबतचे सर्व दावे सध्या केवळ कथित लीक झालेल्या कागदपत्रांवर आधारित आहेत. इराण सरकारने याला अद्याप पुष्टी दिलेली नाही. परंतु, इराणचा इतिहास पाहता, हे नियोजन केवळ अफवा नसून प्रशासकीय खबरदारीचा एक भाग असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.
