शांती कराराचा अंत? अमेरिका-ईरान संघर्षाचे नवे आणि गंभीर वळण

गल्फमधील तणाव: ट्रम्प यांचा करारभंग आणि इराणचा प्रत्याघात

युद्धासारखी परिस्थिती आणि लष्करी चकमकी मिडल ईस्ट (मध्य पूर्व) मधील वातावरण पुन्हा एकदा कमालीचे तापले असून युद्धसदृश परिस्थिती निर्माण झाली आहे. अमेरिकन सैन्याने रात्रीच्या वेळी इराणच्या काही लष्करी तळांवर, विशेषतः समुद्राच्या किनारपट्टीवर असलेल्या बेटांवर हल्ले केले. या कारवाईला प्रत्युत्तर म्हणून इराणच्या इस्लामिक सैन्याने गल्फ रीजनमध्ये असलेल्या अमेरिकन लष्करी तळांवर क्षेपणास्त्रांचा जोरदार मारा केला आहे. अल जजीरा या वृत्तवाहिनीने दिलेल्या माहितीनुसार, इराणच्या क्षेपणास्त्रांनी बहरीनमधील अमेरिकेच्या नौदल तळाला  लक्ष्य केले आहे. या हल्ल्यात नेमके किती नुकसान झाले आहे याची सविस्तर माहिती अद्याप समोर आलेली नाही, परंतु यामुळे संपूर्ण प्रदेशात भीतीचे वातावरण आहे.

शांतता कराराचे उल्लंघन आणि पाकिस्तानची मध्यस्थी ही लष्करी कारवाई अशा वेळी झाली आहे जेव्हा काही काळापूर्वीच अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि इराण यांनी एका शांतता करारावर स्वाक्षरी केली होती. या करारामध्ये पाकिस्तानने मध्यस्थाची  महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. सर्व पक्षांनी स्वाक्षरी केल्यानंतर आणि शांततेची अपेक्षा असतानाही पुन्हा संघर्ष सुरू झाल्यामुळे आश्चर्य व्यक्त केले जात आहे. इराण आणि काही अरबी देशांच्या मते, या नवीन वादामागे स्वतः डोनाल्ड ट्रम्प आणि त्यांचे निकटवर्तीय आहेत.

मार्को रूबियो यांची भूमिका आणि ओमानवर दबाव ट्रम्प यांचे परराष्ट्र मंत्री मार्को रूबियो यांना जाणीवपूर्वक बहरीनला पाठवण्यात आले होते. तिथे त्यांनी यूएई, कतार आणि ओमान यांसारख्या गल्फ देशांच्या प्रमुखांसोबत एक बैठक घेतली. या बैठकीत रूबियो यांनी इराणच्या विरोधात या देशांची दिशाभूल करण्याचा प्रयत्न केल्याचा आरोप केला जात आहे. रूबियो यांनी ओमानवर असा दबाव टाकला की, अमेरिका आणि इराण दरम्यान ६० दिवसांची शांतता चर्चा सुरू असताना, हॉर्मोसच्या खाडीत  एक तात्पुरता सागरी मार्ग तयार करावा. हा मार्ग यूएई, कतार आणि कुवेतच्या जहाजांसाठी असावा, असा प्रस्ताव त्यांनी मांडला. ओमान हा इराणचा मित्र देश असल्याने त्यांनी सुरुवातीला याला विरोध केला, परंतु त्यांच्यावर दबाव टाकून किंवा त्यांना ब्लॅकमेल करून हा मार्ग तयार करण्यास प्रवृत्त केल्याचे समोर येत आहे.

एमओयू (MoU) चे उल्लंघन आणि इराणचा निषेध मार्को रूबियो यांनी मांडलेला नवीन सागरी मार्गाचा प्रस्ताव इराणला मान्य नव्हता. इराणच्या मते, हे शांतता कराराचे आणि सामंजस्य करारातील (MoU) अटींचे थेट उल्लंघन आहे. कराराच्या कलम ५  नुसार, या जलमार्गावर इराणचे नियंत्रण असणे आवश्यक होते, परंतु अमेरिकेने याला आंतरराष्ट्रीय जलमार्ग घोषित करून इराणचे नियंत्रण झुगारून देण्याचा प्रयत्न केला. या वादातून इराणने एका जहाजावर प्रोटेस्ट फायर (निषेध म्हणून गोळीबार) केला, ज्याला अमेरिकेने मोठा मुद्दा बनवून इराणवर हल्ले सुरू केले.

इराणचा इशारा आणि नवीन शस्त्रास्त्रांची धमकी इराणचे सर्वोच्च नेते मुस्तफा खामेनी यांचे सल्लागार मोहसीन रजाई यांनी स्पष्ट केले आहे की, हा सीझफायर (युद्धबंदी) तोडण्याचा जाणीवपूर्वक केलेला कट आहे. त्यांनी इशारा दिला आहे की, जर अमेरिकेने असेच हल्ले सुरू ठेवले, तर इराण त्यांना चोख प्रत्युत्तर देईल. रजाई यांच्या मते, इराणकडे आता अशी नवीन शस्त्रास्त्रे आहेत ज्यांची कल्पनाही इस्रायल किंवा अमेरिकेने केली नसेल. जर परिस्थिती सुधारली नाही, तर इराण या शस्त्रांचा वापर करून इस्रायलला पूर्णपणे उद्ध्वस्त करू शकतो, अशी धमकीही त्यांनी दिली आहे.

अमेरिकन प्रशासनातील विसंगती: जेडी वान्स विरुद्ध मार्को रूबियो ट्रम्प प्रशासनामध्ये अंतर्गत विसंगती दिसून येत आहे. एकीकडे उपराष्ट्राध्यक्ष जेडी वान्स हे इराणशी जुळवून घेण्याची आणि ओमानने इराणसोबत मिळून प्रश्न सोडवण्याची भाषा करत आहेत. ते कराराच्या बाजूने बोलत असल्याचे दिसते. दुसरीकडे, मार्को रूबियो मात्र इराणविरोधी भूमिका घेऊन ओमानवर दबाव टाकत आहेत. खुद्द ट्रम्प हे एका हाताने शांतता आणि दुसऱ्या हाताने युद्धाची भाषा करत आहेत, ज्यामुळे परिस्थिती अधिक गुंतागुंतीची झाली आहे.

ट्रम्प यांच्या कृतीमागील संभाव्य कारणे तज्ज्ञांच्या मते, डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अमेरिकन व्यवस्थेच्या (सेना आणि मोठ्या कंपन्या) दबावाखाली येऊन इराणसोबतच्या करारावर स्वाक्षरी केली होती. मात्र, आता ते जाणीवपूर्वक हा करार मोडीत काढण्याचा प्रयत्न करत आहेत. अमेरिकेत आगामी निवडणुका असून ट्रम्प यांची राजकीय स्थिती कमकुवत आहे, अनेक सर्वेक्षणांमध्ये ते मागे पडताना दिसत आहेत. या राजकीय दबावामुळे किंवा त्यांच्या स्वभावधर्मामुळे ते अशी पावले उचलत असावेत, अशी शंका व्यक्त केली जात आहे.

जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होणारे परिणाम जर पुढच्या ४८ ते ७२ तासांत ही परिस्थिती शांत झाली नाही, तर त्याचे गंभीर परिणाम जगाला भोगावे लागतील.

• तेलाचा तुटवडा: हॉर्मोसची खाडी ब्लॉक झाल्यामुळे कच्च्या तेलाची वाहतूक विस्कळीत होईल, ज्यामुळे तेलाचे भाव गगनाला भिडतील.
• वाहतूक कोंडी: सध्या हॉर्मोसच्या खाडीत हजारो जहाजे अडकून पडली असून वाहतूक ठप्प झाली आहे.
• महगाई: तेल, नैसर्गिक वायू (Gas), ॲल्युमिनियम आणि युरिया यांसारख्या जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती वाढतील.
• आर्थिक फटका: जागतिक अर्थव्यवस्थेला याचा मोठा फटका बसेल आणि सर्वसामान्यांच्या खिशावर त्याचा भार येईल.

९. इतर देशांची भूमिका या संकटकाळात पाकिस्तान, तुर्की किंवा सौदी अरेबिया पुन्हा मध्यस्थी करून ट्रम्प यांच्यावर दबाव टाकतील का, हा प्रश्न उपस्थित होत आहे. अमेरिकेने तुर्कीला ४७२ दशलक्ष डॉलर्सचा संरक्षण करार देऊन आपल्या बाजूने वळवण्याचा प्रयत्न केला आहे. त्यामुळे पाकिस्तान किंवा इतर देश या परिस्थितीत कितपत प्रभावी हस्तक्षेप करू शकतील, याबद्दल शंका आहे.

निष्कर्ष सध्याची परिस्थिती अत्यंत स्फोटक असून, इराणनेही आता झुकण्यास नकार दिला आहे. इराणच्या मते, करार करूनही जर अमेरिका त्याचे उल्लंघन करणार असेल, तर शांत बसण्यात अर्थ नाही. जर दोन-तीन दिवसांत हा प्रश्न सुटला नाही, तर जग पुन्हा एकदा दोन महिन्यांपूर्वीच्या भीषण महागाईच्या आणि युद्धाच्या छायेत जाईल. या सर्व गोंधळासाठी डोनाल्ड ट्रम्प यांची धोरणे जबाबदार असल्याचे अभ्यासकांचे मत आहे.