तांबडा समुद्र संघर्ष: महायुद्धा कडे नेणार 

अनेक मुस्लिम राष्ट्रे आणि विविध सशस्त्र मिलिशिया गट आता इराण सोबत 

प्राप्त माहितीनुसार, इराण आणि अमेरिका यांच्यातील वाढता तणाव आता एका अशा धोकादायक वळणावर पोहोचला आहे, जिथे एका चुकीच्या पावलामुळे संपूर्ण जगात महायुद्धाचा भडका उडू शकतो. या संघर्षाचे स्वरूप केवळ दोन देशांमधील वाद राहिलेले नसून, त्याला आता जागतिक भू-राजकीय आणि आर्थिक परिमाणे प्राप्त झाली आहेत.

इराणचा इशारा आणि १५ दिवसांची अंतिम मुदत इराणच्या इस्लामिक सैन्याने अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांना अत्यंत गंभीर स्वरूपाची चेतावणी दिली आहे. स्रोतानुसार, इराणने स्पष्ट केले आहे की जर पुढील १५ दिवसांच्या आत कोणताही ठोस करार (deal) स्वाक्षरी केला गेला नाही आणि इराणवर लादलेली नौसैनिक नाकेबंदी (naval blockade) हटवली गेली नाही, तर युद्धाशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय उरणार नाही. ही १५ दिवसांची मुदत जागतिक राजकारणात अत्यंत महत्त्वाची मानली जात आहे, कारण यामुळे मुत्सद्देगिरीसाठी (diplomacy) असलेला वेळ वेगाने संपत चालला आहे.

नवीन ध्रुवीकरण आणि सोमालियाची भूमिका या संघर्षात आता नवीन प्रादेशिक गट तयार होताना दिसत आहेत. सोमालियाने उघडपणे इराण आणि येमेनची साथ देण्याचा निर्णय घेतला असून इस्रायलला थेट इशारा दिला आहे. सोमालियाच्या मते, ते तांबड्या समुद्रातून (Red Sea) इस्रायली जहाजांना जाऊ देणार नाहीत. जर अमेरिकेने आपली नाकेबंदी कायम ठेवली, तर येमेन आणि सोमालिया एकत्रितपणे जगातील तेल पुरवठ्याचा सर्वात महत्त्वाचा मार्ग – बाब-अल-मंदेब आणि तांबडा समुद्र पूर्णपणे बंद करू शकतात. हा मार्ग बंद होणे म्हणजे जागतिक व्यापाराची गळा आवळण्यासारखे आहे.

जागतिक आर्थिक संकट आणि तेल पुरवठ्यावर परिणाम तज्ञांच्या मते, जर तांबड्या समुद्राचा मार्ग खरोखरच बंद झाला, तर त्याचे परिणाम जगातील प्रत्येक देशावर आणि व्यक्तीवर होतील. या मार्गावरून जगातील तेल आणि नैसर्गिक वायूचा मोठा हिस्सा वाहून नेला जातो. हा पुरवठा खंडित झाल्यास आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत तेलाच्या किमतीत प्रचंड वाढ होईल, ज्यामुळे जगभरात महागाईचा उच्चांक गाठला जाईल. सामान्य माणसाच्या जीवनावर, त्याच्या प्रवासावर आणि अन्नपुरवठ्यावर याचा गंभीर परिणाम होईल, असे तज्ञांचे मत आहे.

आफ्रिकेपर्यंत युद्धाचा विस्तार आणि नवीन शक्ती गट हा संघर्ष आता केवळ आशिया किंवा मध्यपूर्वेपुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो आफ्रिका खंडापर्यंत पसरत चालला आहे. स्रोतातील माहितीनुसार, सुदान, माली आणि सोमालिया यांसारख्या आफ्रिकन देशांमध्ये या युद्धाचे पडसाद उमटत आहेत. विशेष म्हणजे, या भागात इराण, रशिया आणि चीन यांचा एक नवीन ध्रुव (axis) तयार होताना दिसत आहे. हे तीन देश मिळून पाश्चिमात्य देशांच्या वर्चस्वाला आव्हान देत आहेत, ज्यामुळे स्थानिक संघर्ष आता जागतिक महासत्तांच्या थेट संघर्षाचे रूप घेत आहे.

कूटनीतिक प्रयत्न आणि तिसऱ्या महायुद्धाची भीती सध्याच्या भीषण परिस्थितीतही तज्ञांनी कूटनीतिक चर्चेची (diplomatic scope) एक छोटी खिडकी उघडी असल्याचे सांगितले आहे. असे मानले जाते की, जर ब्रिटनचे किंग चार्ल्स यांनी या प्रकरणात मध्यस्थी केली आणि त्याचा डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यावर सकारात्मक प्रभाव पडला, तर कदाचित बातचीत होऊ शकते. मात्र, जर ही मध्यस्थी अयशस्वी ठरली, तर हा संघर्ष तिसऱ्या महायुद्धाचे रूप धारण करू शकतो. या युद्धात केवळ काही देशच नाही, तर अनेक मुस्लिम राष्ट्रे आणि विविध सशस्त्र मिलिशिया गट सामील होऊ शकतात, ज्यामुळे संपूर्ण जगाची शांतता कायमची धोक्यात येऊ शकते.

निष्कर्ष थोडक्यात सांगायचे तर, तांबड्या समुद्रातील ही परिस्थिती अत्यंत नाजूक आहे. इराणची १५ दिवसांची मुदत, सोमालियाने घेतलेली आक्रमक भूमिका आणि इराण-रशिया-चीन यांची वाढती जवळीक हे सर्व घटक जगाला एका मोठ्या संकटाकडे ढकलत आहेत. जर वेळेत तोडगा निघाला नाही, तर ऊर्जा संकट आणि युद्धाच्या ज्वाळा संपूर्ण जगाला आपल्या विळख्यात घेऊ शकतात.

Kanthak Suryatal