होर्मुज जलडमरूमध्यात वाढत चाललेल्या तणावाच्या पार्श्वभूमीवर इराणने समुद्री सुरक्षेसाठी अत्याधुनिक शस्त्रसज्जतेचा वापर सुरू केल्याचा दावा केला जात आहे. विशेषतः महाम नावाच्या समुद्री माइन्स (Sea Mines) तैनात केल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चिंता वाढली आहे. या माइन्स पारंपरिक सागरी स्फोटकांपेक्षा अधिक प्रगत आणि धोकादायक मानल्या जात आहेत. जागतिक तेल वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या होर्मुज जलडमरूमध्यावर नियंत्रण मिळवण्याच्या इराणच्या धोरणाचा हा एक महत्त्वाचा भाग असल्याचे विश्लेषकांचे मत आहे.
महाम समुद्री माइन्सची वैशिष्ट्ये
समुद्री माइन्स म्हणजे समुद्रात गुप्तपणे बसवलेली स्फोटके, जी शत्रूच्या जहाजांना लक्ष्य करण्यासाठी वापरली जातात. मात्र इराणने वापरात आणलेल्या महाम मालिकेतील माइन्स पारंपरिक माइन्सपेक्षा खूप वेगळ्या आहेत. या माइन्समध्ये मॅग्नेटिक आणि अॅकोस्टिक सेन्सर्स बसवलेले आहेत. जहाज समुद्रातून प्रवास करत असताना त्याच्या धातूच्या संरचनेमुळे निर्माण होणारे चुंबकीय क्षेत्र किंवा इंजिनमधून निर्माण होणारे ध्वनी कंपन हे सेन्सर्स ओळखतात. जहाज ठराविक अंतरात आले की माइन्स आपोआप सक्रिय होतात आणि मोठा स्फोट घडवून आणतात.यामुळे जहाजाला स्फोटक प्रत्यक्ष धडकण्याची आवश्यकता राहत नाही. फक्त जहाज जवळ आले तरी स्फोट होऊ शकतो. त्यामुळे व्यापारी तेलवाहू जहाजे, युद्धनौका किंवा पुरवठा जहाजांसाठी हा मोठा धोका निर्माण होतो.
महाम-3 आणि महाम-7 : तांत्रिक क्षमता
महाम मालिकेतील दोन महत्त्वाच्या माइन्स म्हणजे महाम-3 आणि महाम-7. या दोन्ही माइन्स अत्यंत शक्तिशाली असल्याचा दावा केला जातो. महाम-3 माइन्सचे वजन सुमारे ३८३ किलो असून त्यामध्ये जवळपास १२० किलो उच्च क्षमतेचे स्फोटक बसवलेले आहे. ही माइन्स सुमारे तीन मीटरच्या परिसरात येणाऱ्या जहाजाला अचूक ओळखू शकते.
विशेष म्हणजे या माइन्स केवळ एका प्रकारच्या सेन्सरवर अवलंबून नसतात. मॅग्नेटिक, ध्वनी आणि कधीकधी दाब (Pressure) प्रणालींच्या संयोगामुळे त्या अधिक अचूक लक्ष्य साधतात. त्यामुळे चुकीचा स्फोट होण्याची शक्यता कमी होते आणि लष्करी परिणामकारकता वाढते. महाम-7 ही त्यापेक्षा अधिक प्रगत आवृत्ती मानली जाते, ज्यामध्ये संवेदनशील सेन्सर प्रणाली आणि अधिक शक्तिशाली स्फोटक क्षमता असल्याचे सांगितले जाते.
शोधणे आणि निष्क्रिय करणे – मोठे आव्हान
समुद्री माइन्सविरोधातील सर्वात मोठे शस्त्र म्हणजे सोनार प्रणाली. युद्धनौका किंवा विशेष माइन्स स्विपर जहाजे समुद्रतळ तपासून माइन्स शोधतात. मात्र या नव्या माइन्स सोनारला सहज सापडत नाहीत, असे विश्लेषणात नमूद केले जाते. त्या समुद्रतळाशी मिसळून राहतील अशा प्रकारे डिझाइन केल्या गेल्याने त्यांचा शोध घेणे अत्यंत कठीण बनते.
याशिवाय या माइन्समध्ये अशी सेन्सर यंत्रणा असल्याचा दावा आहे की, त्यांना दूरस्थ नियंत्रणाने किंवा हाताने निष्क्रिय करण्याचा प्रयत्न झाला तरी त्या लगेच सक्रिय होऊ शकतात. त्यामुळे माइन्स डिफ्यूज करणे अमेरिकेसारख्या तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम नौदलासाठीही मोठे आव्हान ठरू शकते. माइन्स हटवण्यासाठी वेळ, मोठी संसाधने आणि विशेष तंत्रज्ञान आवश्यक असते, आणि तोपर्यंत समुद्री मार्ग धोकादायक राहतो.
होर्मुज जलडमरूमध्याचे सामरिक महत्त्व
होर्मुज जलडमरूमध्य हा जगातील सर्वात महत्त्वाच्या समुद्री व्यापार मार्गांपैकी एक आहे. जगातील मोठा तेलपुरवठा या मार्गाने होतो. त्यामुळे येथे कोणताही लष्करी तणाव निर्माण झाला तर जागतिक अर्थव्यवस्थेवर त्याचा थेट परिणाम होऊ शकतो. इराणने या भागात माइन्स तैनात केल्याच्या दाव्यामुळे तेल बाजार, विमा कंपन्या आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापार व्यवस्थेत अस्वस्थता वाढल्याचे दिसते.
इराणचा दावा असा आहे की त्याने आपली सागरी सुरक्षा आणि हवाई संरक्षण व्यवस्था इतकी मजबूत केली आहे की या जलमार्गावर त्याचे प्रभावी नियंत्रण आहे. पारंपरिक मोठ्या युद्धनौकांवर अवलंबून न राहता “असममित युद्धनीती” (Asymmetric Warfare) वापरण्यावर इराण भर देत असल्याचे विश्लेषक सांगतात. म्हणजेच कमी खर्चात मोठ्या शक्तिशाली देशांना अडचणीत आणणारी शस्त्रसज्जता विकसित करणे.
इराणची युद्धनीती आणि जागतिक परिणाम
इराणची रणनीती थेट मोठे युद्ध छेडण्याऐवजी शत्रूच्या हालचालींना अडथळे निर्माण करण्याची असल्याचे दिसते. समुद्री माइन्स, वेगवान हल्लेखोर बोटी, ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र प्रणाली यांचा एकत्रित वापर करून समुद्री क्षेत्रावर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. अशा परिस्थितीत अमेरिकन नौदलाला पूर्ण वर्चस्व राखणे अधिक कठीण होऊ शकते.
जर या माइन्सचा मोठ्या प्रमाणात वापर झाला, तर केवळ लष्करी जहाजेच नव्हे तर व्यापारी जहाजवाहतूकही धोक्यात येऊ शकते. परिणामी तेलाच्या किमती वाढणे, पुरवठा साखळी विस्कळीत होणे आणि जागतिक आर्थिक तणाव वाढणे यासारखे परिणाम संभवतात.
निष्कर्ष
एकूणच पाहता, महाम-3 आणि महाम-7 सारख्या प्रगत समुद्री माइन्समुळे आधुनिक सागरी युद्धाचे स्वरूप बदलत असल्याचे चित्र समोर येते. या माइन्स शोधणे कठीण, निष्क्रिय करणे धोकादायक आणि परिणाम अत्यंत विध्वंसक असल्यामुळे त्या अमेरिकन नौदलासह इतर जागतिक शक्तींकरिता गंभीर आव्हान ठरू शकतात. होर्मुज जलडमरूमध्यासारख्या संवेदनशील भागात अशा तंत्रज्ञानाची तैनाती झाल्यास जागतिक सुरक्षेचा प्रश्न अधिक गुंतागुंतीचा होणार आहे. त्यामुळे या घडामोडींवर संपूर्ण जगाचे लक्ष केंद्रित झाले असून भविष्यातील समुद्री संघर्षांमध्ये अशा आधुनिक माइन्स निर्णायक भूमिका बजावू शकतात.
