अमेरिकेने धोका करत इराणच्या जहाजावर हल्ला केला;इराणने जलदगतीने दिले उत्तर

शांततेचा मुखवटा फाटला

खाडी क्षेत्र पुन्हा एकदा बारूदाच्या ढिगाऱ्यावर उभे आहे. जगातील महासत्ता म्हणून स्वतःला घोषित करणाऱ्या अमेरिकेने आणि मध्यपूर्वेतील हट्टी पण निर्धाराने उभ्या असलेल्या इराणने आता खुले आव्हान एकमेकांसमोर ठेवले आहे. गेल्या काही महिन्यांपासून सुरू असलेली तथाकथित अलिखित शस्त्रसंधी ही फक्त एक राजनैतिक नाटकबाजी होती, हे आता निर्विवादपणे सिद्ध झाले आहे.

दुबईपासून वॉशिंग्टनपर्यंत सत्ता केंद्रांमध्ये भीतीचे सावट पसरले आहे. अमेरिकेने इराणच्या मालवाहू जहाजावर गोळीबार करून त्याचा ताबा घेतल्याच्या घटनेने परिस्थितीला थेट युद्धाचे रूप दिले. या एका निर्णयाने केवळ समुद्रातील तणाव वाढला नाही, तर संपूर्ण जागतिक व्यवस्था हादरली.हा संघर्ष केवळ दोन देशांमध्ये नाही हा संघर्ष आहे सत्ता विरुद्ध सार्वभौमत्व, धाकदपटशाही विरुद्ध प्रतिकार, आणि जागतिक वर्चस्व विरुद्ध प्रादेशिक स्वाभिमान यांचा.

अमेरिकेची कारवाई — शक्तिप्रदर्शन की उघड दादागिरी?

अमेरिकेने केलेली जहाजावरची कारवाई अनेकांच्या मते सुरक्षा उपाय असू शकते, पण जगातील मोठा भाग याकडे सरळ आक्रमण म्हणून पाहत आहे. समुद्रात असलेल्या एका मालवाहू जहाजावर गोळीबार करणे आणि त्याचा ताबा घेणे म्हणजे सरळ आंतरराष्ट्रीय सागरी कायद्याला आव्हान देणे होय.अमेरिका नेहमीप्रमाणे स्वतःला जागतिक पोलिस समजून कारवाई करते. परंतु प्रश्न असा आहे.

कोण दिला अमेरिकेला हा अधिकार?

जगातील प्रत्येक संघर्षात हस्तक्षेप करण्याची सवय अमेरिकेला लागली आहे. इराक, अफगाणिस्तान, लिबिया, सीरिया  इतिहास साक्ष देतो की अमेरिकेने लोकशाही या नावाखाली अनेक देश उद्ध्वस्त केले. आता त्याच पद्धतीने इराणवर दबाव टाकण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.

इराणचा संताप — प्रत्युत्तराची भाषा फक्त ताकदीची

अमेरिकेच्या कारवाईनंतर इराण शांत बसणार नव्हते. इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स (IRGC) ने ओमानच्या खाडीत अमेरिकन जहाजांवर ड्रोन हल्ले करून स्पष्ट संदेश दिला:

हल्ला कराल तर उत्तर मिळेल.

इराणने दाखवून दिले की तो केवळ निर्बंध झेलणारा देश नाही; तो लष्करीदृष्ट्या सक्षम आणि मानसिकदृष्ट्या तयार आहे.ड्रोन युद्ध हे आधुनिक युद्धाचे सर्वात भयानक रूप आहे. काही लाख डॉलरच्या ड्रोनने अब्जावधी डॉलरची युद्धनौका धोक्यात आणता येते आणि इराण याच तंत्रज्ञानाचा आक्रमक वापर करत आहे.हा केवळ प्रतिहल्ला नव्हता; हा अमेरिकेला दिलेला राजकीय इशारा होता.

गुप्तचर युद्धाची धग — मोसाद हेरांना फाशी

लष्करी संघर्षाबरोबरच गुप्तचर युद्धही उघड झाले.इराणने मोसादचे दोन उच्चपदस्थ हेर पकडून त्यांना फाशी दिल्याची घोषणा केली. ही घटना अत्यंत गंभीर आहे. कारण गुप्तचर युद्ध साधारणतः पडद्यामागे चालते; पण इराणने ते जगासमोर आणले.

याचा अर्थ स्पष्ट आहे:

• इराण आता भीतीच्या राजकारणाला झुकणार नाही.
• इस्रायल-अमेरिका गुप्त जाळ्याला थेट आव्हान देण्यात आले आहे.
• मध्यपूर्वेत गुप्त युद्ध आता उघड संघर्षात बदलत आहे.

ही फाशी केवळ शिक्षा नव्हती ती एक राजकीय घोषणा होती.

मुत्सद्देगिरीचा मृत्यू

इस्लामाबादमध्ये होणाऱ्या शांतता चर्चेत सहभागी होण्यास इराणने नकार दिला. कारण? इराणच्या मते अमेरिकेच्या मागण्या अवास्तव आणि दुटप्पी आहेत.एका बाजूला चर्चा करण्याचे नाटक आणि दुसऱ्या बाजूला लष्करी कारवाई हे अमेरिकेचे पारंपरिक धोरण असल्याचा आरोप इराणने केला आहे. जगातील अनेक राष्ट्रे आता हा प्रश्न विचारत आहेत:

अमेरिका खरंच शांतता इच्छिते की संघर्ष?

दुहेरी धोरण — जागतिक संताप वाढतो

अमेरिकेवर सर्वात मोठा आरोप म्हणजे Double Standard.

• स्वतः हल्ला केला तर सुरक्षा.
• दुसरा देश उत्तर देतो तर दहशतवाद.

ही मानसिकता अनेक देशांना संतापजनक वाटते.इराणवर निर्बंध लादले जातात, पण मित्र राष्ट्रांच्या कारवायांकडे दुर्लक्ष केले जाते. आंतरराष्ट्रीय नियमांचा वापर निवडक पद्धतीने केला जातो. यामुळे जागतिक व्यवस्थेवर विश्वास कमी होत आहे.

भारताचे मौन — धोरण की भीती?

या संघर्षात भारताची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरते. भारत हा तेल आयातीवर अवलंबून असलेला देश आहे. खाडीतील अस्थिरता म्हणजे भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी थेट धोका. तरीही भारताची अधिकृत भूमिका अत्यंत सावध आणि शांत दिसते.

ज्येष्ठ विश्लेषकांनी प्रश्न उपस्थित केला आहे:

• भारतीय जहाजांवर हल्ले झाले तेव्हा अमेरिकेने का दुर्लक्ष केले?
• भारत अमेरिकेवर उघड टीका का करत नाही?
• भारतीय मीडिया जागतिक संकटाकडे दुर्लक्ष का करते?

हा प्रश्न केवळ राजकारणाचा नाही तो राष्ट्रीय स्वाभिमानाचा आहे.

तेल राजकारण — युद्धामागचा खरा खेळ

खाडी क्षेत्र म्हणजे जगाचे ऊर्जा हृदय.

जागतिक तेल पुरवठ्याचा मोठा भाग या प्रदेशातून जातो. जर संघर्ष वाढला तर:

• तेलाचे दर आकाशाला भिडतील
• जागतिक महागाई वाढेल
• अर्थव्यवस्था कोलमडू शकतात

अनेक तज्ज्ञांच्या मते, हे युद्ध विचारसरणीचे नसून ऊर्जा नियंत्रणाचे युद्ध आहे.

ज्याच्या ताब्यात तेलमार्ग — त्याच्या हातात जागतिक सत्ता.

ओमानची खाडी — पुढील रणांगण?

ओमानची खाडी आता नव्या संघर्षाचे केंद्र बनली आहे.

येथे होणारी प्रत्येक हालचाल जागतिक बाजार हलवते. युद्धनौका, ड्रोन, पाणबुड्या सर्व सक्रिय झाले आहेत.

जर एखादी मोठी चूक झाली तर:

• जहाजे बुडू शकतात
• तेल वाहतूक थांबू शकते
• जागतिक व्यापार ठप्प होऊ शकतो

हा संघर्ष क्षणात प्रादेशिक युद्धात बदलू शकतो.

संयुक्त राष्ट्रांची कसोटी

आता संपूर्ण जगाची नजर संयुक्त राष्ट्रांकडे आहे.

पण प्रश्न असा आहे,संयुक्त राष्ट्र खरोखर प्रभावी आहे का?मोठ्या शक्तींवर नियंत्रण ठेवण्यात संयुक्त राष्ट्रे अनेकदा अपयशी ठरली आहेत. व्हेटो शक्तीमुळे निर्णय अडकतात आणि युद्धे सुरूच राहतात. जर या वेळीही ठोस भूमिका घेतली नाही तर जागतिक संस्था अप्रासंगिक ठरण्याचा धोका आहे.

मानसिक युद्ध  भीती निर्माण करण्याची रणनीती

आजचे युद्ध फक्त बंदुका आणि बॉम्बचे नाही.

हे आहे:

• माहिती युद्ध
• प्रचार युद्ध
• आर्थिक युद्ध
• सायबर युद्ध

दोन्ही देश एकमेकांच्या मनोबलावर हल्ला करत आहेत.

सोशल मीडिया, माध्यमे आणि राजकीय भाषणे  सर्व युद्धाचा भाग बनले आहेत.

जग दोन गटांत विभागले?

हा संघर्ष वाढला तर जग पुन्हा दोन गटांत विभागले जाऊ शकते:

• अमेरिका समर्थक गट
• इराण-रशिया-चीनसारखा प्रतिकार गट

यामुळे नव्या शीतयुद्धाची सुरुवात होण्याची शक्यता आहे.

पुढील धोका — तिसऱ्या महायुद्धाची चाहूल?

अनेक सुरक्षा विश्लेषकांचा इशारा स्पष्ट आहे:

जर खाडीतील संघर्ष नियंत्रणाबाहेर गेला, तर त्याचे परिणाम जागतिक युद्धासारखे असू शकतात.

कारण:

• ऊर्जा मार्ग येथे आहेत
• महासत्ता येथे सक्रिय आहेत
• धार्मिक आणि राजकीय तणाव आधीपासून आहे

एका चुकीच्या क्षेपणास्त्रामुळे जग पेटू शकते.

निष्कर्ष 

इराण आणि अमेरिकेतील संघर्ष आता परतफेडीच्या टप्प्यावर पोहोचला आहे. मुत्सद्देगिरी मागे पडली आहे आणि शक्तिप्रदर्शन पुढे आले आहे.जग सध्या एका निर्णायक वळणावर उभे आहे.शांतता टिकणार की युद्ध भडकणार हे पुढील काही आठवडे ठरवतील.