अमेरिकेत निळी लाट आणि ट्रम्प यांच्या राजकारणाची धूळधाण

अमेरिकेच्या राजकीय इतिहासात मध्यावधी निवडणुकांचे निकाल हे केवळ सत्तांतराचे संकेत नसतात, तर ते देशाच्या नैतिक आणि राजकीय दिशेचा कौल असतात. नुकत्याच पार पडलेल्या अमेरिकन मध्यावधी निवडणुकीत राष्ट्राध्यक्ष डोनल्ड ट्रम्प आणि त्यांच्या पक्षाला दारुण पराभवाचा सामना करावा लागला आहे. अमेरिकन संसदेच्या दोन्ही सभागृहांमध्ये म्हणजेच सेनेट आणि हाऊस ऑफ रिप्रेझेंटेटिव्हज डेमोक्रॅटिक पक्षाने प्रचंड बहुमत मिळवत निळी लाट आणली आहे. परदेशी मूळ असलेले नागरिक, स्थलांतरित आणि अल्पसंख्याकांविरोधात ट्रम्प यांनी चालवलेल्या द्वेषपूर्ण आणि विभाजनकारी राजकारणाची अमेरिकन जनतेने अक्षरशः धज्जी उडवली आहे. उसीप्रमाणे इराणवर विनाकारण युद्ध लादण्याची आणि परदेशात लष्करी हस्तक्षेप करण्याची त्यांची धोरणेही या निवडणुकीत भुईसपाट झाली आहेत. अमेरिकेच्या राजकीय पटलावर नफरत, वर्णद्वेष आणि धार्मिक कट्टरतेचा फुगा फुटला असून, लोकशाही, सहिष्णुता आणि विविधतेचा विजय झाला आहे.

लेम डक राष्ट्राध्यक्ष: सत्ता, अहंकार आणि संस्थांवरील हल्ल्याचा पराभव

या निवडणुकीतील दारुण पराभवानंतर डोनल्ड ट्रम्प आता आपल्या उर्वरित दोन वर्षांच्या कार्यकाळात केवळ लेम डक म्हणजेच नाममात्र राष्ट्राध्यक्ष म्हणून उरतील, असे राजकीय विश्लेषकांचे मत आहे. संसदेच्या दोन्ही सदनांमध्ये डेमोक्रॅट्सचे बहुमत असल्यामुळे ट्रम्प यांच्या कोणत्याही धोरणाला किंवा विधेयकाला सभागृहातून सहज मंजुरी मिळणे आता अशक्यप्राय झाले आहे. ट्रम्प यांनी गेल्या काही वर्षांत अमेरिकन राजकारणाची पातळी कमालीची खाली आणली होती. अभद्र भाषा, विरोधकांचा अपमान, घटनात्मक संस्थांचे अवमूल्यन आणि न्यायालये व पोलिसांचा आपल्या राजकीय स्वार्थासाठी वापर यावर ट्रम्प यांचा भर होता. जनतेने त्यांना दुसऱ्यांदा संधी दिली होती, या आशेने की ते आपल्या वर्तनात सुधारणा करतील आणि कामावर लक्ष केंद्रित करतील; परंतु ट्रम्प यांनी अश्लाघ्य भाषेलाच आपले राजकीय हत्यार बनवले. इतकेच नव्हे तर मतदारांना आकर्षित करण्यासाठी ट्रम्प यांनी जिंकल्यावर प्रत्येकी ५००० डॉलर देण्याचे आश्वासन दिले होते. मात्र, पैशांच्या जोरावर मते विकत घेण्याचा हा प्रयत्न जनतेने साफ फेटाळून लावला. संस्थांना कुचलणाऱ्या आणि भ्रष्टाचाराला खतपाणी घालणाऱ्या राजकारणाचा अंत कसा होतो, हे अमेरिकेच्या या निकालांनी सिद्ध केले आहे.

टेक्ससमधील राजकीय भूकंप: जेम्स टेलरिको आणि लव्ह दाय नेबरचा विचार

या निवडणुकीतील सर्वात मोठा राजकीय भूकंप ट्रम्प यांचा अभेद्य गड मानल्या जाणाऱ्या टेक्सस राज्यात झाला. गेल्या ३८ वर्षांपासून टेक्ससमध्ये रिपब्लिकन पक्षाचेच वर्चस्व राहिले आहे. परंतु, एका ३७ वर्षांच्या मिडिल स्कूलच्या शिक्षकाने जेम्स टेलरिको यांनी ट्रम्प यांच्या गडाला सुरुंग लावला. टेलरिको यांनी ट्रम्प यांचे खंदे समर्थक आणि टेक्ससचे अटर्नी जनरल केन पॅक्स्टन यांचा तब्बल ११ लाख मतांच्या प्रचंड फरकाने पराभव केला. १९८८ नंतर प्रथमच टेक्ससमधून डेमोक्रॅटिक पक्षाचा उमेदवार जिंकून येणे ही ऐतिहासिक घटना मानली जात आहे. जेम्स टेलरिको स्वतः एक ख्रिश्चन आहेत; परंतु जेव्हा रिपब्लिकन पक्षाने टेक्ससच्या प्रत्येक वर्गामध्ये बायबलचे १० कमांडमेंट्स लावणे अनिवार्य करणारे विधेयक आणले, तेव्हा टेलरिको यांनी संसदेत उभे राहून त्याला ठाम विरोध केला होता. जर तुम्ही या कायद्याद्वारे ख्रिश्चनांची नवीन पिढी घडवू पाहत असाल, तर त्याचे उलटे परिणाम होतील. यामुळे नास्तिकांची अशी पिढी तयार होईल, ज्यांना वाटेल की आपला धर्म प्रेमापेक्षा सत्तेसाठी जास्त वापरला जातो, असे टेलरिको यांनी सुनावले होते. आपल्या प्रचारसभेत टेलरिको यांच्या मंचावर बायबलचेच वचन लिहिले होते लव्ह दाय नेबर म्हणजेच आपल्या शेजाऱ्यावर प्रेम करा. त्यांनी धर्म सत्तेचे साधन न बनवता प्रेमाचे माध्यम असले पाहिजे, हा संदेश दिला. आरोग्यसेवा, औषधांच्या किमती कमी करणे, मालमत्ता कर कमी करणे आणि शिक्षकांचे वेतन वाढवणे या थेट जनतेच्या मुद्द्यांवर त्यांनी निवडणूक लढवली आणि विजय मिळवला.

धर्म अन् वंशाच्या द्वेषाला तिलांजली: जनतेच्या खऱ्या मुद्द्यांवर निवडणूक

अमेरिकन निकालांचा सर्वात मोठा धडा हा आहे की, जेव्हा निवडणुकीत धर्म आणि वंशाचा वापर वाढतो, तेव्हा जनतेचे मूलभूत मुद्दे बाजूला पडतात. परंतु, अमेरिकन मतदारांनी या ओळख आणि नफरतीच्या राजकारणाची बोगसता ओळखून त्याला नाकारले.

जनतेने पुढील मुद्द्यांवर भर देत कौल दिला:

• आरोग्य सेवा आणि विमा: सर्वांसाठी परवडणारी आणि सरकारी आरोग्य सेवा उपलब्ध असणे.
• शिक्षणाचा दर्जा आणि वेतन: शिक्षकांचे वेतन वाढवणे, शाळांसाठी निधी उपलब्ध करणे आणि महागड्या शिक्षणाला विरोध करणे.
• महागाई आणि कर सवलत: मालमत्ता कर कमी करणे आणि दैनंदिन वस्तूंच्या किमतींवर नियंत्रण आणणे.
• पर्यावरण आणि डेटा सेंटर विरोध: डेटा सेंटर उभारून स्थानिक परिसर बंजर करण्याच्या कॉर्पोरेट प्रयत्नांना विरोध करणे आणि पर्यावरण वाचवणे.
• एकाधिकारशाही आणि एआय वर नियंत्रण: कॉर्पोरेट क्षेत्रातील एकाधिकारशाहीला विरोध आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर योग्य देखरेख ठेवणे.

विविधतेचे ऐतिहासिक महापर्व: संसद आणि गव्हर्नर पदांवर नवे पुरोगामी चेहरे

ज्या अमेरिकेत ट्रम्प यांनी घुसखोर आणि विदेशी असा भ्रम निर्माण करून सत्ता मिळवली होती, त्याच अमेरिकेने आज विविधतेला डोक्यावर घेतले आहे. या निवडणुकीत अनेक ऐतिहासिक विक्रम नोंदवले गेले:

• डॉ. अब्दुल अल-सैयद: ऑक्सफर्ड विद्यापीठातून शिक्षण घेतलेले महामारी तज्ज्ञ डॉ. अब्दुल हे मिशिगनमधून सेनेटवर निवडून आलेले पहिले मुस्लिम ठरले आहेत. ट्रम्प यांनी त्यांच्याविरोधात मुस्लिमांबद्दलचा द्वेष पसरवण्याचा प्रयत्न केला, त्यांना हिणवले; परंतु जनतेने नफरत पसरवणाऱ्या रिपब्लिकन उमेदवाराचा पराभव केला. डॉ. अल-सैयद यांनी श्रीमंतांवर कर लावून सार्वजनिक शिक्षण आणि आरोग्यसेवेला निधी देण्याची मागणी केली.
• पिया दांडिया: ३९ वर्षांच्या भारतीय वंशाच्या माजी शाळा मुख्याध्यापिका पिया दांडिया यांनी फ्लोरिडाच्या डिस्ट्रिक्ट २२ मधून विजय मिळवला. ज्यांचे शिक्षण जयपूरच्या एसएमएस मेडिकल कॉलेजमध्ये झाले आणि ज्यांनी दिल्लीतील झोपडपट्ट्यांमध्ये शिकवले, अशा पिया यांनी नफरती विधाने करणाऱ्या रिपब्लिकन मरीन वेटरन उमेदवाराचा पराभव केला.
• जीना हिनोहोसा: लॅटिन अमेरिकन वंशाच्या जीना यांनी टेक्ससमध्ये सलग तीन वेळा गव्हर्नर राहिलेल्या रिपब्लिकन नेते ग्रेग अ‍ॅबॉट यांचा पराभव करून इतिहास रचला.
• मिलात किरोस: २९ वर्षांची इथिओपियन मुळाची तरुण वकील, जिने गझातील नरसंहाराविरोधात आवाज उठवला होता, ती कोलराडोमधून काँग्रेसवर निवडून आली.
• की लान्स बॉटम्स: जॉर्जिया राज्याची गव्हर्नर बनून अमेरिकेच्या इतिहासातील पहिली कृष्णवर्णीय महिला गव्हर्नर ठरली.
• डेब हालँड: न्यू मेक्सिकोमध्ये पहिली नेटिव्ह अमेरिकन म्हणजे मूळ अमेरिकन महिला गव्हर्नर बनली.
• क्रिस पेप्पस: न्यू हॅम्पशायरमधून पहिले उघड समलैंगिक सेनेटर बनले.
• अभीर कवास: न्यू यॉर्क राज्यातून विजय मिळवणाऱ्या पहिल्या फिलिस्तीनी वंशाच्या महिला ठरल्या.
• डॉ. अ‍ॅडम हेमहवी: गझामध्ये रुग्णसेवा केलेले सर्जन न्यू जर्सीच्या १२ व्या डिस्ट्रिक्टमधून विजयी झाले.
• डॉ. अ‍ॅनी अँड्र्यूज: ३० वर्षांत प्रथमच साउथ कॅरोलिना या रिपब्लिकन पक्षाच्या बालेकिल्ल्यात विजय मिळवून त्यांनी लिंडसे ग्रॅहॅम यांच्या बहिणीचा पराभव केला.

इतकेच नव्हे तर, १९३२ सालापासून रिपब्लिकन पक्षाचा गड राहिलेल्या कॅन्ससमध्ये पाद्री अ‍ॅडम हॅमिल्टन यांनी रिपब्लिकन उमेदवाराला पराभूत केले, तर जॉर्जियामध्ये ३९ वर्षांच्या जॉन ओसॉफ यांनी मोठा विजय मिळवला.

परराष्ट्र धोरणाचा फटका: गझा नरसंहार, इराण युद्ध आणि नेतन्याहूंचे गणित

या निवडणुकीत अमेरिकेच्या परराष्ट्र धोरणाचा, विशेषतः इस्रायल-गझा युद्धाचा मोठा प्रभाव दिसून आला. इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांच्याशी ट्रम्प यांची असलेली जवळीक आणि गझामध्ये झालेल्या मानवी संहाराकडे केलेले दुर्लक्ष ट्रम्प यांना महाग पडले. इराणवर विनाकारण हल्ले करणे, ज्यामुळे अमेरिकेत पेट्रोल-डिझेलचे भाव वाढले आणि महागाई भडकली, याचा राग मतदारांमध्ये होता. अमेरिकन करदात्यांचा पैसा दुसऱ्या देशात नरसंहार घडवण्यासाठी वापरला जाऊ नये, अशी भूमिका विजयी उमेदवारांनी घेतली. मतदानाच्या अगदी शेवटच्या टप्प्यात ट्रम्प यांनी इस्रायलला मिळणारी ४ अब्ज डॉलरची वार्षिक मदत रोखण्याची घोषणा केली. बायडेन सरकारच्या काळात १८ अब्ज डॉलरहून अधिक मदत दिली गेली होती. परंतु, ट्रम्प यांचा हा स्टंट मतदारांनी झांसा म्हणून ओळखला. नेतन्याहू यांची सत्ता वाचवण्यासाठी ट्रम्प यांनी अमेरिकेच्या हिताचा बळी दिला, ही भावना जनतेत बळकट झाली. इराणमधील सत्तापालटाची स्वप्ने पाहणाऱ्या ट्रम्प आणि नेतन्याहू दोघांचेही राजकीय भवितव्य आता धोक्यात आले आहे.

निष्कर्ष: जागतिक लोकशाहीसाठी धडा आणि भारतीय समुदायासाठी संदेश

अमेरिकन मध्यावधी निवडणुकांचे हे निकाल केवळ अमेरिकेपुरते मर्यादित नाहीत, तर ते जगभरातील लोकशाहीवादी जनतेसाठी एक आशेचा किरण आहेत. नफरत, विखारी भाषा, धार्मिक कट्टरता आणि वर्णद्वेषाचे राजकारण अमर नसते; शेवटी जनतेचा विवेक जिंकतो, हा संदेश या निकालांनी दिला आहे. अमेरिकेत शिक्षण, नोकरी किंवा चांगल्या भविष्याचे स्वप्न पाहणाऱ्या भारतीय आणि एनआरआय समुदायासाठी हे निकाल अत्यंत दिलासादायक आहेत. ट्रम्प यांच्या द्वेषपूर्ण धोरणांमुळे तिथल्या स्थलांतरितांमध्ये आणि अल्पसंख्याकांमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले होते. परंतु, अमेरिकेने पुन्हा एकदा आपल्या विविधता आणि समान संधी या मूळ मूल्यांना जवळ केले आहे. राजकारणात जेव्हा अनेक आवाज ऐकू येतात, विविध संस्कृतींना प्रतिनिधित्व मिळते आणि सत्तेपेक्षा शेजाऱ्यावरील प्रेमाला प्राधान्य दिले जाते, तेव्हाच खरी लोकशाही जिवंत राहते अमेरिकेने हे पुन्हा एकदा जगाला दाखवून दिले आहे.

Kanthak Suryatal