दिल्लीतील तो फोटो, राष्ट्रवादीतील बंडखोरी आणि महाराष्ट्रातील महायुतीचा नवा सत्तासंघर्ष

दिल्लीतील एका फोटोने महायुतीत घडवून आणलेला भूकंप

महाराष्ट्राच्या राजकारणात सध्या घडत असलेल्या घडामोडी केवळ सत्ताकारणाची साखळी नसून तो एका मोठ्या राजकीय पटाचा भाग आहे. नवी दिल्लीत केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांच्यासोबत राष्ट्रवादी काँग्रेसच्या अजित पवार गटाच्या वरिष्ठ नेत्यांची झालेली एक भेट आणि त्या भेटीचा प्रसिद्ध झालेला फोटो याने महायुतीत आणि विशेषतः राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये राजकीय वादळाची निर्मिती केली आहे. या फोटोमध्ये अमित शाह यांच्यासोबत प्रफुल्ल पटेल, सुनील तटकरे, छगन भुजबळ, धनंजय मुंडे आणि हसन मुश्रीफ हे राष्ट्रवादीचे बडे चेहरे दिसत आहेत. मात्र, या संपूर्ण चित्रातून अजित पवारांच्या निधनानंतर पक्षाच्या मुख्य प्रवाहात आलेल्या उपमुख्यमंत्री सुनेत्रा पवार आणि खासदार पार्थ पवार हे पूर्णपणे गायब होते. बाहेरून सर्व काही शांत असल्याचा आव आणला जात असला, तरी प्रत्यक्षात या एका फोटोने महायुतीमधील अंतर्गत कलह आणि अस्वस्थता चव्हाट्यावर आणली आहे.

राष्ट्रवादी काँग्रेसमधील अंतर्गत संघर्ष: पवार कुटुंबाला बाजूला सारण्याची खेळी?

अजित पवारांच्या पश्चात राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये नेतृत्वाचा आणि वर्चस्वाचा मोठा संघर्ष सुरू झाला आहे. पक्षातील वरिष्ठ नेते जसे की प्रफुल्ल पटेल आणि सुनील तटकरे हे पार्थ पवार यांच्या कार्यपद्धतीवर आणि राजकीय अपरिपक्वतेवर अत्यंत नाराज असल्याचे समोर आले आहे. मुंबई अध्यक्षपदी झिशान सिद्दीकी आणि पक्षाचे राष्ट्रीय प्रवक्ते म्हणून उमेश पाटील यांची नियुक्ती करताना पक्षाच्या कोर कमिटीला विश्वासात घेण्यात आले नव्हते. यावरून कोर कमिटीच्या बैठकीत वरिष्ठ नेत्यांनी तीव्र नाराजी व्यक्त केली होती. वरिष्ठ नेत्यांच्या मते, पक्षाचे सर्व निर्णय अनुभवी नेत्यांना सोबत घेऊनच झाले पाहिजेत. दुसरीकडे, अमित शाह यांच्या भेटीत वित्त खाते लवकरात लवकर मिळण्याबाबत चर्चा झाली. परंतु, हे खाते मिळाल्यास ते कोणाला द्यायचे, हे पक्ष आपापसात बसून ठरवेल, असे विधान वरिष्ठ नेत्यांनी केले. वास्तविक, हे खाते अजित पवारांकडे होते आणि परंपरेनुसार ते सुनेत्रा पवारांकडे जाणे अपेक्षित असताना, आम्ही ठरवू ही भाषा वापरून सुनेत्रा पवारांनाच डावलण्याचा आणि पवार कुटुंबाला पक्षात एकाकी पाडण्याचा प्रयत्न वरिष्ठ नेत्यांकडून सुरू असल्याचे स्पष्ट दिसत आहे.जरी पक्षाचे प्रवक्ते उमेश पाटील यांनी सुनेत्रा पवार व पार्थ पवार यांनीच शाह यांच्याशी आधी भेट घेऊन या शिष्टमंडळासाठी वेळ मागितली होती, असा बचाव करण्याचा प्रयत्न केला असला, तरी या स्पष्टीकरणावर राजकीय वर्तुळात तीव्र शंका उपस्थित केल्या जात आहेत.

महायुतीतील ३६ चा आकडा: फडणवीस विरुद्ध शिंदे आणि भावी मुख्यमंत्री वाद

महाराष्ट्रातील महायुती सरकारमधील तिन्ही घटकांमध्ये म्हणजे भाजप, शिवसेना शिंदे गट आणि राष्ट्रवादी अजित पवार गट यांच्यात प्रचंड तणाव निर्माण झाला आहे. विशेषतः देवेंद्र फडणवीस आणि एकनाथ शिंदे यांच्यात ३६ चा आकडा असल्याचे चित्र निर्माण झाले आहे. शिंदे गटाचे नेते आणि आमदार उघडपणे देवेंद्र फडणवीस यांच्यावर टीका करत असून, एकनाथ शिंदेंनाच पुन्हा मुख्यमंत्री केले जावे किंवा मुख्यमंत्रिपदावरून फडणवीसांना हटवले जावे, अशी मागणी सातत्याने करत आहेत. हा तणाव इतका वाढला की, देवेंद्र फडणवीस यांच्या पत्नी अमृता फडणवीस यांना स्वतः कॅमेऱ्यासमोर येऊन स्पष्टीकरण द्यावे लागले. राज्यात सुरू असलेली दुष्काळी परिस्थिती, विधान परिषद निवडणुकीतील पराभव आणि पक्षांतर्गत वादाच्या पार्श्वभूमीवर विरोधक आणि प्रच्छन्नपणे मित्रपक्ष जाणूनबुजून देवेंद्र फडणवीसांविरुद्ध कारस्थान रचत आहेत आणि त्यांना लक्ष्य करत आहेत, असा आरोप त्यांनी केला. महायुतीतील हा संघर्ष केवळ वक्तव्यांपर्यंत मर्यादित राहिलेला नाही. ५०० कोटींच्या कथित ऑडिओ क्लिपचा वाद असो, उद्धव ठाकरे गटाचे नेते प्रदीप यांच्या हत्येप्रकरणी शिंदे गटाच्या नेत्याचे नाव समोर येणे असो किंवा पदवीधर व शिक्षक मतदारसंघाच्या निवडणुकांमधील अंतर्गत मतभेद असोत—प्रत्येक टप्प्यावर भाजप आणि शिंदे गटातील तणाव वाढतच चालला आहे.

अमित शाह आणि भाजपची रणनीती: विलीनीकरण, विखंडन की पूर्ण नियंत्रण?

अमित शाह आणि भाजपच्या रणनीतीबाबत राजकीय वर्तुळात तीन-चार मुख्य शक्यतांची जोरदार चर्चा सुरू आहे:

• पहिली शक्यता (राष्ट्रवादीचे भाजपमध्ये विलीनीकरण): एकनाथ शिंदेंचा अडसर किंवा दबाव कायमचा संपवण्यासाठी अजित पवारांच्या राष्ट्रवादी काँग्रेसचे भाजपमध्ये विलीनीकरण केले जाऊ शकते. असे झाल्यास अपक्ष आणि इतर सहकाऱ्यांसह भाजपचे स्वबळावरील संख्याबळ १५० ते १७० च्या पार पोहोचू शकते, ज्यामुळे त्यांना शिंदे गटाच्या ब्लॅकमेलिंग किंवा अवाजवी मागण्यांपासून पूर्ण मुक्ती मिळेल.
• दुसरी शक्यता (पवार कुटुंब एकत्र आले तरी संसदीय पक्ष भाजपसोबत ठेवणे): भविष्यात सुनेत्रा पवार, पार्थ पवार किंवा जय पवार हे शरद पवारांच्या जवळ गेले किंवा संपूर्ण पवार कुटुंब एकत्र आले, तरी राष्ट्रवादीचा विधिमंडळ आणि संसदीय पक्ष प्रफुल्ल पटेल, सुनील तटकरे, छगन भुजबळ, धनंजय मुंडे आणि हसन मुश्रीफ यांच्याद्वारे भाजपसोबतच राहावा, अशी पक्की दरी अमित शाह यांना निर्माण करायची आहे.
• तिसरी शक्यता (पक्ष आणि वित्त खात्यावर पूर्ण ताबा): सुनेत्रा पवारांना बाजूला सारून प्रफुल्ल पटेल आणि सुनील तटकरे यांच्या हाती राष्ट्रवादीची पूर्ण सूत्रे सोपवणे.

त्यामुळेच अमित शाह यांच्यासोबत झालेल्या या बैठकीला विशेष राजकीय महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

पेशवाई राजकारण आणि महायुतीतील सर्वांचीच असुरक्षितता

महाराष्ट्रातील सध्याच्या परिस्थितीचे वर्णन करताना राजकीय विश्लेषक देवेंद्र फडणवीसांच्या भूमिकेला आधुनिक पेशवाई राजकारण म्हणजे फोडा आणि राज्य करा असे संबोधत आहेत. अजित पवारांच्या निधनानंतर भाजपला राष्ट्रवादीवर पूर्ण नियंत्रण मिळवणे सोपे झाले आहे. अजित पवारांचे राजकीय वजन आणि प्रशासनावरील पकड फडणवीसांपेक्षा मोठी होती, परंतु आता फडणवीस हेच सुनेत्रा पवार आणि राष्ट्रवादीच्या वरिष्ठ नेत्यांना मार्गदर्शन करताना व सत्ता नियंत्रित करताना दिसत आहेत.

या संपूर्ण खेळात महायुतीतील कोणताही नेता किंवा घटक स्वतःला सुरक्षित मानत नाही:

• देवेंद्र फडणवीस यांच्याविरोधात मराठा आंदोलन आणि शिंदे गटाची टीका यामुळे एक आघाडी नेहमी उघडी असते.
• एकनाथ शिंदे यांच्यासाठी भाजपची रणनीती अत्यंत धोकादायक आहे. भाजपच्या दृष्टीने शिंदे हे एका वन टाईम पासवर्डसारखे आहेत, ज्यांचा वापर करून झाला आहे; परंतु शिंदे स्वतःला कायमस्वरूपी केवायसी समजून मुख्यमंत्रिपदावर दावा सांगत आहेत. जर राष्ट्रवादीचे भाजपमध्ये विलीनीकरण झाले किंवा उद्धव ठाकरेंशी भाजपची पडद्यामागून काही जुळवून आणण्याची चर्चा यशस्वी झाली, तर शिंदे गटाला तात्काळ बाहेरचा रस्ता दाखवला जाऊ शकतो.
• सुनेत्रा पवार आणि पवार कुटुंब पक्षातच ज्येष्ठ नेत्यांकडून डावलले जात असल्याने पूर्णपणे असुरक्षित अनुभवत आहेत.

निष्कर्ष

दिल्लीतील शाह, पटेल आणि तटकरे भेटीचा हा एक फोटो केवळ सदिच्छा भेटीचा भाग नसून, तो महाराष्ट्राच्या आगामी राजकारणाची नांदी आहे. एका बाजूला राष्ट्रवादी काँग्रेसवर ताबा मिळवण्यासाठी वरिष्ठ नेत्यांचे पवार कुटुंबाविरुद्ध सुरू असलेले बंड, तर दुसऱ्या बाजूला एकनाथ शिंदेंचा काटा काढण्यासाठी भाजपची सुरू असलेली व्यूहरचना—या दुहेरी पेचात महाराष्ट्राचे राजकारण अडकले आहे. बाहेर सर्व शांत, पण आत प्रचंड घमासान अशी अवस्था असलेल्या महायुती सरकारमध्ये येणाऱ्या दिवसांत मोठा सत्तापालट किंवा पक्षांतर्गत विलीनीकरणाचा स्फोट झाला तर नवल वाटायला नको.