पंतप्रधानांच्या प्रतिमेतील बदल की केवळ नक्कल?
अलीकडच्या काळात पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या शारीरिक भाषेत (बॉडी लँग्वेज) कमालीचा बदल पाहायला मिळत आहे. देशातील तरुण पिढीला, विशेषतः Gen Z ला (नव्या पिढीला) आकर्षित करण्यासाठी पंतप्रधान आणि त्यांची संपूर्ण यंत्रणा सर्वतोपरी प्रयत्न करत असल्याचे चित्र दिसते आहे. उझबेकिस्तान दौऱ्यादरम्यान समोर आलेल्या पंतप्रधानांच्या एका विशिष्ट छायाचित्राने या चर्चेला आणखी तोंड दिले आहे, ज्यामध्ये ते काँग्रेस नेते राहुल गांधी यांच्याप्रमाणेच निळ्या रंगाचा टी-शर्ट परिधान केलेले दिसत आहेत.
विरोधक या कृतीला राहुल गांधींची नक्कल म्हणून संबोधत असून, राहुल गांधी यांच्यामध्ये सध्या जो उत्साह आणि जादू दिसत आहे, ती मोदींच्या या नव्या रूपात पूर्णपणे गायब असल्याचा दावा विरोधकांकडून केला जात आहे. या टी-शर्ट वादाच्या बरोबरीनेच, जंतरमंतर येथील आंदोलनादरम्यान पंतप्रधान मोदींना शिवीगाळ करणाऱ्या १५ वर्षांच्या मुलीचा (रुचिका सिंग) एक नवा व्हिडिओ सोशल मीडियावर प्रचंड व्हायरल होत आहे. या व्हिडिओमध्ये ती पंतप्रधानांवर आणि त्यांच्या संपूर्ण सिस्टमवर तिचे जीवन नरक बनवल्याचा अत्यंत गंभीर आरोप करत आहे. या दोन परस्परविरोधी घटनांमुळे सध्या भारतीय राजकीय वर्तुळात मोदींची नवी प्रतिमा आणि त्यांची दडपशाही यावर गंभीर चर्चा सुरू झाली आहे.
टी-शर्ट पॉलिटिक्स: Gen Z चा विश्वास जिंकण्याची धडपड
गेल्या १२ वर्षांच्या राजकीय इतिहासात भारतीय जनता पक्षाचे सरकार नेहमीच स्वतःचे कथानक (नैरेटिव्ह) तयार करण्यात यशस्वी ठरत होते आणि विरोधकांना केवळ बचावात्मक पवित्रा घ्यावा लागत होता. विरोधकांनी जेव्हा जेव्हा सत्ताधाऱ्यांची नक्कल करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा त्यांना नेहमीच अपयशाचा सामना करावा लागला. परंतु, अलिकडच्या काळामध्ये ही संपूर्ण कथा उलटी होताना दिसत आहे. आता स्वतः सरकारच विरोधकांच्या पावलावर पाऊल ठेवण्याचा प्रयत्न करताना दिसत आहे.
राहुल गांधी हे तरुण पिढीमध्ये म्हणजेच Gen Z मध्ये मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय झाले आहेत. ते सातत्याने रील बनवून आणि थेट संवाद साधून तरुणांशी जोडले गेले आहेत. याच धर्तीवर आता पंतप्रधान मोदींनीही आपल्या नेत्यांना तरुण पिढीमध्ये पाठवण्यास सुरुवात केली आहे आणि ते स्वतःही इन्स्टाग्रामवर (Instagram) कमालीचे सक्रिय झाले आहेत. या प्रयत्नांची परिसीमा म्हणजे पंतप्रधानांनी राहुल गांधी यांच्यासारखाच निळ्या रंगाचा टी-शर्ट घालण्यास सुरुवात केली आहे. उझबेकिस्तानच्या ताश्कंद दौऱ्यावर असताना पंतप्रधानांनी उझबेकिस्तान योग फेडरेशनच्या वतीने आयोजित एका विशेष योग कार्यक्रमात अशाच प्रकारचा निळा टी-शर्ट परिधान करून सहभाग घेतला आणि तिथल्या लोकांसोबत सेल्फी घेत त्याचा व्हिडिओ इन्स्टाग्रामवर शेअर केला. यातून तरुणांशी जोडण्याचा प्रयत्न केला जात असला, तरी विरोधकांच्या मते, राजकारणात केवळ टी-शर्ट परिधान केल्याने किंवा इन्स्टाग्रामवर रील बनवल्याने राहुल गांधींसारखी लोकप्रियता मिळवता येत नाही.
परराष्ट्र धोरणातील बदल आणि योग शिक्षकाचा अभिनय
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या परराष्ट्र धोरणाची यापूर्वी त्यांच्या समर्थकांकडून आणि गोदी मीडियाकडून खूप प्रशंसा केली जात असे. पंतप्रधान जेव्हा जेव्हा परदेश दौऱ्यावर जात, तेव्हा तिथल्या राष्ट्रप्रमुखांना घट्ट मिठी मारत (गळे भेट घेत) असत. गोदी मीडिया दिवसभर या गळाभेटीचे गुणगान गात पंतप्रधानांच्या मजबूत परराष्ट्र धोरणाचा पुरावा म्हणून ते सादर करत असे. परंतु, विरोधी पक्षाच्या नेत्यांनी जेव्हा पंतप्रधानांच्या या मिठी मारण्याच्या सवयीची आणि परराष्ट्र धोरणाच्या समजाची जाहीर खिल्ली उडवायला सुरुवात केली, तेव्हा पंतप्रधानांनी आपल्या रणनीतीत काहीसा बदल केला आहे.
आता पंतप्रधानांनी परदेशात जाऊन थेट गळाभेटी घेण्याऐवजी एक नवीन मार्ग निवडला आहे. उझबेकिस्तानमध्ये योग कार्यक्रमात सहभागी झाल्यानंतर पंतप्रधानांनी स्वतः योग केला नाही, परंतु तिथे ते एका उत्कृष्ट योगा शिक्षकासारखा अभिनय करताना दिसले. तिथे उपस्थित लोकांच्या योगासनाच्या मुद्रा ते स्वतः दुरुस्त करत होते, जणू काही त्यांच्यापेक्षा जास्त योग कोणालाच येत नाही आणि त्यांनीच या जगाला योग शिकवला आहे. वास्तविकता अशी आहे की, योग ही भारताची अत्यंत प्राचीन परंपरा आहे आणि मोदी पंतप्रधान होण्याच्या अनेक वर्षांपूर्वीपासूनच ती जगभरात अत्यंत लोकप्रिय आहे. भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू हे स्वतः योगासने करण्यात तज्ज्ञ होते, तर आमचे महामानव मात्र केवळ योग शिक्षकाची अॅक्टिंग करण्यात पटाईत आहेत, असा खोचक टोला विरोधकांनी लगावला आहे.
कल्चर शॉक आणि स्त्रीविरोधी मानसिकता
राहुल गांधी यांनी पुणे येथील विद्यार्थ्यांशी संवाद साधताना जंतरमंतरवरील आंदोलनादरम्यान मुलींनी पंतप्रधानांना दिलेल्या शिव्यांवरून मोदींच्या कल्चर शॉक (सांस्कृतिक धक्का) लागण्याच्या दाव्यावर तीव्र आक्षेप घेतला होता. राहुल गांधींच्या मते, जंतरमंतरवर मुलांनी आणि मुलींनी दोघांनीही शिव्या दिल्या होत्या. परंतु, मुलांच्या शिव्यांवर पंतप्रधानांना कोणताही आक्षेप नव्हता, कारण त्यांच्या मते मुलांसाठी ते चालते. मात्र, जेव्हा एखाद्या मुलीने शिवी दिली, तेव्हा पंतप्रधानांना कल्चर शॉक बसला.
हा केवळ एका शिवीचा प्रश्न नसून सत्ताधारी विचारसरणीच्या विशिष्ट मानसिकतेचा भाग आहे, अशी टीका राहुल गांधींनी केली. ही विचारसरणी महिलांना नेहमी नियंत्रणात ठेवू इच्छिते आणि त्यांना एका पिंजऱ्यात बंद ठेवू इच्छिते. महिलांना काम करण्याची किंवा त्यांच्या मनाप्रमाणे वागण्याची स्वातंत्र्य नसून, पुरुषांना मात्र सर्व प्रकारचे स्वातंत्र्य मिळाले पाहिजे, अशी ही मानसिकता आहे. राहुल गांधींनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रमुख मोहन भागवत यांच्या एका विधानाचा उल्लेख केला, ज्यामध्ये भागवत म्हणाले होते की “रेप हे इंडियामध्ये होतात, भारतमध्ये नाही”. तसेच हरियाणाचे तत्कालीन मुख्यमंत्री खट्टर यांच्या विधानाचाही संदर्भ दिला, ज्यांनी ८० टक्के बलात्कार हे महिलांच्या वर्तनामुळेच होतात असा दावा केला होता. यावरून स्पष्ट होते की, केवळ टी-शर्ट घालून आधुनिकतेचा आव आणणारे सत्ताधारी प्रत्यक्षात महिलांच्या स्वातंत्र्याविरोधी आणि जुनाट मनूस्मृती मानसिकतेचे समर्थन करत आहेत.
१५ वर्षांच्या मुलीचे प्रकरण: दाव्यातील दरियादिली विरुद्ध छळाचे वास्तव
या संपूर्ण वादाच्या केंद्रस्थानी जंतरमंतर आंदोलनानंतर समोर आलेले रुचिका सिंग नावाच्या १५ वर्षांच्या मुलीचे प्रकरण आहे. या मुलीने आंदोलनादरम्यान पंतप्रधान मोदींना भद्द्या शिव्या दिल्याचा व्हिडिओ व्हायरल झाला होता. यानंतर भाजपच्या ट्रोल आर्मीने सोशल मीडियावर प्रचंड गदारोळ माजवला, ज्यामुळे पोलिसांना या मुलीविरुद्ध गुन्हा दाखल करावा लागला. या दडपशाहीला घाबरून त्या मुलीने आणि तिच्या आईने कॅमेऱ्यासमोर येऊन पंतप्रधान मोदींची जाहीर माफी मागितली. यानंतर पंतप्रधान मोदींनी स्वतः जाहीरपणे सांगितले की, त्यांनी या मुलांना माफ केले आहे आणि मोठा दिला दाखवला आहे.
परंतु, ही तथाकथित दरियादिली केवळ दाखवण्यापुरतीच होती का, असा प्रश्न आता निर्माण झाला आहे. रुचिका सिंग हिने नुकताच एक नवा आणि अत्यंत निर्भीड व्हिडिओ जारी केला आहे. या व्हिडिओमध्ये ती रडत रडत सांगत आहे की, “मोदीजी, तुम्ही माझे जीवन नरक बनवले आहे”. मोदींची ट्रोल आर्मी आणि सरकारी यंत्रणा तिच्यामागे हात धुऊन लागली असून तिला आणि तिच्या कुटुंबाला सतत धमकावले आणि त्रास दिला जात आहे. यामुळे तिचे सर्व स्वातंत्र्य हिरावून घेतले गेले असून, तिला तोंड लपवून जगावे लागत आहे. या व्हिडिओमध्ये ती पंतप्रधानांना कायर (भित्रा) म्हणून संबोधित करत असून, ती आता मागे हटणार नसल्याचा इशारा देत आहे.
या प्रकरणावर आम आदमी पक्षाचे खासदार संजय सिंह यांनी तीव्र संताप व्यक्त केला असून, जगातील सर्वात मोठ्या लोकशाहीचे पंतप्रधान एका १५ वर्षांच्या मुलीशी लढत आहेत, हे अत्यंत दुर्दैवी आहे, अशी टीका केली आहे. तसेच ज्येष्ठ वकील आणि आप नेते सोमनाथ भारती यांनीही पंतप्रधान मोदींच्या कथित औदार्यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. जर पंतप्रधानांनी खरोखरच त्या मुलांना माफ केले होते, तर मग रुचिका सिंग हिच्या कुटुंबाला सतत होणारा छळ पंतप्रधानांच्या दुटप्पीपणावर बोट ठेवणारा आहे.
निष्कर्ष: खरी परीक्षा हृदयाच्या मोठेपणाची, टी-शर्टची नाही!
या सर्व घडामोडींवरून स्पष्ट होते की, केवळ फॅशनेबल टी-शर्ट परिधान करून किंवा इन्स्टाग्रामवर रील बनवून तरुण पिढीचा विश्वास संपादन करता येत नाही. आजचा तरुण सुशिक्षित आहे; त्याला बेरोजगारी, दर्जेदार शिक्षण, लोकशाही मूल्यांचे जतन आणि स्वतःच्या अधिकारांचे रक्षण हवे आहे. या मूलभूत प्रश्नांची उत्तरे केवळ योगासने आणि परदेशातील सेल्फी व्हिडिओंच्या माध्यमातून दिली जाऊ शकत नाहीत.
पंतप्रधानांनी एका १५ वर्षांच्या मुलीला माफी दिल्याची जाहिरात केली, पण प्रत्यक्षात तिच्या कुटुंबाला मिळत असलेल्या धमक्यांनी सरकारी यंत्रणेचा क्रूर चेहरा समोर आणला आहे. एका खऱ्या लोकशाही देशामध्ये पंतप्रधानांना किंवा सरकारला प्रश्न विचारणे हा गुन्हा असू शकत नाही, मग तो प्रश्न विचारणारा एखादा लहान मुलगा किंवा मुलगी का असेना. त्यामुळे पंतप्रधानांच्या टी-शर्टची नव्हे, तर त्यांच्या ज्या मोठ्या हृदयाचा (दरियादिली) प्रचार केला जात होता, त्याचीच ही खरी परीक्षा आहे.
