न्यूयॉर्क दौऱ्याची पार्श्वभूमी आणि व्हायरल दावा
सरसंघचालक मोहन भागवत यांनी न्यूयॉर्कमधील मेडिसन स्क्वेअर गार्डन येथे ४२ मिनिटांचे जाहीर भाषण केले, ज्यामध्ये त्यांनी विविधता, एकता आणि मुस्लिमांच्या अधिकारांविषयी मवाळ भूमिका मांडली. मात्र, या जाहीर भाषणानंतर झालेल्या बंद दाराआडच्या बैठकांमधून एका अत्यंत खळबळजनक दाव्याने जन्म घेतला. दावा असा केला जात आहे की, मोहन भागवतांनी अनिवासी भारतीय समुदायाशी (Indian Diaspora) चर्चा करताना स्पष्ट संकेत दिले की,आम्ही मोदींना पंतप्रधान पदावरून हटवू, पण तुम्ही भाजपला निवडणुकीत मदत करा, जेणेकरून आरएसएसचे अस्तित्व टिकून राहील. या विधानाने भाजप आणि संघ परिवारामध्ये एक नवीन भूकंप आणला आहे.
मोदींना बाजूला करा, भाजपला वाचवा – दाव्यातील तथ्य आणि वास्तव
या दौऱ्याचे अत्यंत सूक्ष्म निरीक्षण केल्यास असे दिसून येते की, हा दौरा केवळ सदिच्छा भेट नव्हता, तर त्यात गंभीर राजकीय संदेश आणि रणनीती दडलेली होती.
- मोदी-शाह जोडीशी जाणीवपूर्वक अंतर: विश्लेषकांच्या मते, मोहन भागवतांनी अनिवासी भारतीय समुदायाला हे पटवून देण्याचा प्रयत्न केला आहे की, सध्या भारतात जे काही चालले आहे, त्या निर्णयांसाठी केवळ नरेंद्र मोदी आणि अमित शाह वैयक्तिकरीत्या जबाबदार आहेत; संघाचा त्यांच्या काही धोरणांशी थेट संबंध नाही.
- अस्तित्वाची लढाई: संघाला याची जाणीव झाली आहे की, मोदींच्या वाढत्या वैयक्तिक वर्चस्वामुळे आणि आंतरराष्ट्रीय पातळीवर ढासळलेल्या प्रतिमेमुळे स्वतः संघाच्या अस्तित्वाला धोका निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे भाजपला जिवंत ठेवा जेणेकरून संघ जिवंत राहील हा छुपा संदेश अनिवासी भारतीयांपर्यंत पोहोचवला गेला.
उत्तरदायित्वातून पळ काढण्याची संघाची रणनीती
प्राध्यापक अजय गुडावर्ती यांच्या विश्लेषणानुसार, या दौऱ्याचा सर्वात मोठा उद्देश म्हणजे गेल्या १२ वर्षांच्या कारभाराच्या उत्तरदायित्वातून स्वतःची सुटका करून घेणे हा आहे.
- दुटप्पीपणाचे राजकारण: भारतात अल्पसंख्याकांवर होणारे अत्याचार, बुलडोझर न्याय आणि लोकशाही मूल्यांचे होणारे दमन या सर्व धोरणांमध्ये संघाचे थेट नियंत्रण राहिले आहे. विद्यापीठे, सरकारी संस्था आणि मंत्रालयांमध्ये संघाशी संबंधित लोकांची भरती करण्यात आली आहे. परंतु, आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर जाऊन भागवत ग्लोबल वननेस (वैश्विक एकता) आणि सर्वसमावेशकतेच्या गप्पा मारतात.
- मोहिनी भस्मासूर मॉडेल: इतिहासाची पुनरावृत्ती करताना संघाने नेहमीच अशा नेत्यांना बाजूला सारले आहे, ज्यांची उपयुक्तता संपली आहे. लालकृष्ण अडवाणी यांच्या रथयात्रेचा वापर करून संघाने स्वतःचा पाया मजबूत केला, पण वेळ येताच त्यांना मार्गदर्शक मंडळात पाठवले. हाच पॅटर्न आता नरेंद्र मोदी यांच्याबाबत लागू होताना दिसत आहे.
भाजपमधील अंतर्गत वारसा युद्ध – योगी, फडणवीस की गडकरी?
न्यूयॉर्कमधील बैठकांनंतर आणखी एक दावा समोर आला की, भागवतांनी काही निवडक आंतरराष्ट्रीय पत्रकारांशी चर्चा करताना योगी आदित्यनाथ यांचे नाव पुढील पंतप्रधानपदाचे उमेदवार म्हणून समोर आणले आहे. यावरून भाजपच्या अंतर्गत वर्तुळात प्रचंड अस्वस्थता पसरली आहे.
- वारसा युद्धाची अधिकृत घोषणा: भाजपमध्ये सध्या योगी आदित्यनाथ, नितीन गडकरी, देवेंद्र फडणवीस आणि अमित शाह यांच्यात अंतर्गत सत्तासंघर्ष सुरू झाला आहे.
- संघाचा खरा पर्याय कोण?: ज्येष्ठ पत्रकार विवेक देशपांडे यांच्या मते, संघ कधीही पत्रकारांसमोर आपले अंतर्गत निर्णय उघड करत नाही. शिवाय, योगी आदित्यनाथ हे अत्यंत कट्टर आणि प्रगल्भतेचा अभाव असलेले नेते असल्याने ते जागतिक स्तरावर भारताचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी संघाची पहिली पसंती नसतील. संघाला असा नेता हवा आहे जो संघटनेच्या नियंत्रणात राहील, मोदींसारखा संघटनेपेक्षा मोठा होणार नाही. या दृष्टीने देवेंद्र फडणवीस किंवा नितीन गडकरी हे संघाचे अधिक जवळचे पर्याय मानले जातात.
- संघ अस्तित्वाचा प्रश्न आणि Gen Z चा नकार
या संपूर्ण वादाचा दुसरा महत्त्वाचा पैलू म्हणजे भारताची तरुण पिढी (Gen Z आणि Gen Alpha) आणि संघ विचारधारा यांच्यातील वाढती दरी.
- तरुणांचा भ्रमनिरास: प्राध्यापक तनवीर एजाज आणि सिद्धार्थ यांच्या मते, देशातील ७५ कोटी तरुण (ज्यांचे सरासरी वय ३० वर्षांपेक्षा कमी आहे) आता केवळ धार्मिक ध्रुवीकरण आणि रिकाम्या प्रवचनांना कंटाळले आहेत. त्यांना शिक्षण, रोजगार आणि त्यांचे भविष्य सुरक्षित हवे आहे. गेल्या १२ वर्षांत निवडणूक आयोग, ईडी आणि विद्यापीठे यांसारख्या लोकशाही संस्थांचे जे खच्चीकरण झाले आहे, त्याबद्दल तरुणांमध्ये प्रचंड चीड आहे.
- मतांपेक्षा नोटांवर भर: संघाला कळून चुकले आहे की, केवळ हिंदुत्ववादी मतांच्या जोरावर ते जास्त काळ टिकू शकत नाहीत. संघाचे अस्तित्व भारतीय रुपयांपेक्षा अनिवासी भारतीयांकडून मिळणाऱ्या ईसाई डॉलर आणि परदेशी निधीवर (Funding Pipeline) अधिक अवलंबून आहे. २०१६ मधील अहवालानुसार, अमेरिकेतील अवघ्या ७ संघटनांनी १५८ दशलक्ष डॉलर्स गोळा केले होते. हा निधीचा ओघ सुरू ठेवण्यासाठीच भागवत अमेरिकेत मवाळ चेहरा दाखवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
निष्कर्ष: भविष्यातील संघ-भाजप संबंध
पुढील २०२९ च्या लोकसभा निवडणुकांसाठी आता केवळ ९१४ दिवस उरले आहेत. या काळात भाजपमधील हा अंतर्गत कलह अधिक तीव्र होणार यात शंका नाही. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ हा एका कॉकरोचसारखा आहे, जो कोणत्याही महाप्रलयात किंवा संकटात स्वतःचे अस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी अत्यंत अनुकूल मानला जातो; गरज पडल्यास ते विरोधी पक्षांशीही पडद्यामागून हातमिळवणी करू शकतात, जसे त्यांनी आणीबाणीच्या काळात केले होते. शेवटी, मोहन भागवत यांचा न्यूयॉर्क दौरा हा मोदींच्या घटत्या लोकप्रियतेच्या काळात संघाची इमेज पांढरी करण्याचा आणि भविष्यातील सत्तासंघर्षात आपले नियंत्रण राखण्याचा एक पद्धतशीर प्रयत्न होता. परंतु, जागृत झालेली तरुण पिढी आणि लोकशाही संस्थांच्या पुनरुज्जीवनाची मागणी संघाच्या या जुन्या एसओपीला यशस्वी होऊ देईल का, हाच खरा कळीचा प्रश्न आहे.
