युद्धाचे ढग आणि जागतिक भीती इराण आणि अमेरिका यांच्यातील तणाव पुन्हा एकदा अशा वळणावर आला आहे जिथे जग एका संभाव्य युद्धाच्या भीतीने थरथरत आहे. कच्च्या तेलाचे दर अचानक गगनाला भिडले आहेत आणि इराणने जगासाठी अत्यंत महत्त्वाची असलेली हॉर्मुझची सामुद्रधुनी बंद करण्याची धमकी दिली आहे [१]. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी हल्ल्याचे संकेत दिले असून, परिस्थिती इतकी गंभीर आहे की ट्रम्प कधीही कारवाईचे आदेश देऊ शकतात किंवा त्यांच्या नेहमीच्या शैलीत ‘मला माझ्या सहकाऱ्यांनी रोखले’ असे सांगून माघारही घेऊ शकतात.
ट्रम्प यांचे प्रेशर पॉईंट तंत्र या तणावामागे डोनाल्ड ट्रम्प यांची एक विशिष्ट कार्यपद्धती असल्याचे दिसते. इराणमध्ये अली खामिनेई यांच्या अंतिम संस्कारानंतर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू होणार आहे. ही चर्चा सुरू होण्यापूर्वी स्वतःचे पारडे जड करण्यासाठी ट्रम्प एक दबाव बिंदू निर्माण करत आहेत. जोपर्यंत इराण मानसिक दबावाखाली येत नाही, तोपर्यंत चर्चेच्या टेबलावर अमेरिकेला हवे तसे अटी लादता येणार नाहीत, हा यामागील मुख्य उद्देश आहे.
युद्धभूमीवरील ताज्या घडामोडी: क्षेपणास्त्रांचा पाऊस ताज्या वृत्तानुसार, अमेरिकेने इराणमध्ये सुमारे ८० ठिकाणी हल्ले केले असून प्रचंड प्रमाणात बॉम्बफेक केली आहे. अमेरिकेचा दावा आहे की इराणकडून काही जहाजांवर क्षेपणास्त्रे डागली गेली होती, ज्याला प्रत्युत्तर म्हणून ही कारवाई करण्यात आली. याला प्रतिउत्तर म्हणून इराणनेही गप्प न बसता कुवेत आणि बहरीनमधील अमेरिकन लष्करी तळांवर ८५ क्षेपणास्त्रे डागली आणि अमेरिकेचे अत्यंत महागडे M9 ड्रोन पाडले. इराणने स्पष्ट केले आहे की, केवळ इराणने ठरवलेला मार्गच जहाजांसाठी सुरक्षित असेल आणि इस्लामाबाद मेमोरेंडम ऑफ अंडरस्टँडिंग (MoU) च्या कलम ५ नुसार जहाजांच्या सुरक्षेची जबाबदारी इराणची आहे.
पोर्ट साईड आणि संघर्षाचे तांत्रिक कारण या वादात पोर्ट साईड या शब्दाची मोठी चर्चा आहे. जहाजाच्या डाव्या बाजूला पोर्ट साईड म्हटले जाते. जर एखादे जहाज फारसच्या खाडीतून बाहेर येत असेल, तर त्याच्या डाव्या बाजूला इराण हा एकमेव देश येतो. अमेरिकेचा आरोप आहे की या डाव्या बाजूने म्हणजेच इराणच्या बाजूने जहाजांवर हल्ले झाले आहेत. मात्र, इराणने हे आरोप फेटाळून लावले असून, हे हल्ले इस्रायलच्या मोसादने तणाव वाढवण्यासाठी केले असावेत असा संशय व्यक्त केला आहे.
इराणची शक्ती आणि जनतेचा पाठिंबा ट्रम्प यांना एक मोठी भीती इराणमधील जनसमुदायाची वाटत आहे. खामिनेई यांच्या अंतिम संस्कारावेळी इराणच्या रस्त्यांवर उतरलेले कोट्यवधी लोक पाहून ट्रम्पही चकित झाले आहेत. इराणच्या जनतेचा आपल्या नेतृत्वाला असलेला हा पाठिंबा इराणचा आत्मविश्वास वाढवणारा आहे. जेव्हा इराण अशा उच्च आत्मविश्वासाने चर्चेच्या टेबलावर येईल, तेव्हा ट्रम्प यांना त्यांच्यावर दबाव टाकणे कठीण जाईल. म्हणूनच, नखरेबाज भूमिकेतून ट्रम्प कधी युद्धाच्या धमक्या देतात, तर कधी चर्चेची दारे उघडतात, जेणेकरून जगाने त्यांची मनधरणी करावी.
शस्त्रास्त्रांची तुलना: अमेरिकन कलाकृती विरुद्ध इराणची फॅक्टरी अमेरिका आणि इराणच्या शस्त्रास्त्र निर्मितीमध्ये जमिनी-अस्मानाचा फरक आहे. अमेरिकेची शस्त्रे, जसे की F-35 फायटर जेट, एखाद्या मूर्तिकाराने छिन्नी-हातोड्याने कोरलेल्या उत्कृष्ट मूर्तीसारखी आहेत अत्यंत शक्तिशाली पण बनवायला वेळ घेणारी आणि महागडी. याउलट, इराणची शस्त्रे, विशेषतः त्यांचे ड्रोन्स, साच्यातून काढलेल्या मूर्तीं सारखी आहेत. इराण एका दिवसात शेकडो स्वस्त ड्रोन्स तयार करू शकतो, जे युद्धात नष्ट झाले तरी लगेच भरून काढता येतात. हीच चायनीज माल सारखी स्वस्त पण प्रभावी युद्धनीती अमेरिकेसाठी चिंतेचा विषय ठरत आहे.
ट्रम्प यांची आर्थिक गणिते या तणावामागे ट्रम्प यांची आर्थिक धोरणेही महत्त्वाची आहेत. विश्लेषकांच्या मते, जगात जेवढा जास्त तणाव असेल, तेवढा अमेरिकेचा फायदा होतो. यामुळे अमेरिकेची शस्त्रे विकली जातात आणि तेलाचे भाव वाढल्यामुळे अमेरिका आपले तेल महागड्या दरात विकू शकते. युद्धजन्य परिस्थितीमुळे विमा कंपन्यांचे हप्ते आणि जहाजांचे भाडे वाढते, ज्याचा प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष फायदा अमेरिकन अर्थव्यवस्थेला मिळतो.
निष्कर्ष: युद्धाची शक्यता किती? सध्याची परिस्थिती पाहता, दोन्ही बाजूंनी एकमेकांवर हल्ले केले असले तरी, पूर्णतः युद्ध सुरू होईल असे वाटत नाही. इराणने प्रतीकात्मक उत्तर देऊन अमेरिकेला इशारा दिला आहे. मात्र, जर अमेरिकेने इराणच्या मुख्य ठिकाणांना, जसे की खार्क बेट किंवा पाणी शुद्धीकरण प्रकल्पांना धक्का लावला, तर मात्र परिस्थिती हाताबाहेर जाऊ शकते. नाटो देशांनी ट्रम्प यांना पाठिंबा दिला असला तरी, इराणने हॉर्मुझची सामुद्रधुनी बंद केली, तर संपूर्ण जगाचे आर्थिक गणित बिघडू शकते. थोडक्यात सांगायचे तर, डोनाल्ड ट्रम्प सध्या इराणला चर्चेसाठी वाकवण्यासाठी हा सर्व रायता पसरवत आहेत. आता हे मानसिक युद्ध खऱ्या युद्धात रूपांतरित होणार की चर्चेने शांत होणार, हे येणारा काळच ठरवेल.
