समाजवादी पक्षातील अस्वस्थता आणि अंतर्गत कलह उत्तर प्रदेशमध्ये सध्या अखिलेश यादव आणि त्यांचा समाजवादी पक्ष (सपा) एका मोठ्या राजकीय संकटाचा सामना करत असल्याचे चित्र आहे. अखिलेश यादव सध्या कमालीचे अस्वस्थ दिसत असून, त्यांच्या पक्षाचे काही खासदार नाराज असल्याचे बोलले जात आहे. रामगोपाल यादव यांनी लिहिलेल्या एका पत्राचीही मोठी चर्चा सुरू आहे, ज्यामध्ये पक्षातील संभाव्य फुटीचे संकेत मिळत आहेत. याला ऑपरेशन लोटस म्हणावे की ऑपरेशन समाजवादी पक्ष, असा प्रश्न आता विचारला जात आहे. मात्र, काही विश्लेषकांच्या मते, ही भाजपची चाल असण्यापेक्षा समाजवादी पक्षाची स्वतःची राजकीय आत्महत्या ठरण्याची शक्यता अधिक आहे.
ओमप्रकाश राजभर यांची भूमिका आणि रणनीती या संपूर्ण खेळात ओमप्रकाश राजभर हे एक महत्त्वाचे पात्र ठरत आहेत. गेल्या काही काळापासून ते सातत्याने अखिलेश यादव यांच्यावर टीका करत असून, त्यांनी पीडीए (PDA) या संकल्पनेची खिल्ली उडवली आहे. राजभर यांचे हे वर्तन वैयक्तिक नसून, तो एनडीएचा (NDA) एक नियोजित उपक्रम असल्याचे मानले जाते. त्यांनी स्पष्टपणे म्हटले आहे की, अखिलेश यादव यांनी त्यांचे खासदार वाचवण्याकडे लक्ष द्यावे, कारण ते फुटण्याच्या मार्गावर आहेत. राजभर हे सध्या योगी सरकारमध्ये कॅबिनेट मंत्री आहेत आणि ते केंद्रीय नेतृत्वाच्या संपर्कात राहून ही रणनीती राबवत आहेत.
भाजपची मल्टीनॅशनल कंपनी सारखी कार्यपद्धती भारतीय जनता पक्षाची निवडणूक रणनीती एखाद्या मॅच्युअर बहुराष्ट्रीय कंपनीसारखी (MNC) बदलली आहे. भाजप आता प्रत्येक राज्यासाठी स्वतंत्र मॉडल राबवत आहे.
- बंगाल आणि ईशान्य भारत: बंगालमध्ये जाताना भाजप बंगाल भाजप बनते, तर ईशान्येत त्या त्या राज्याच्या अस्मितेनुसार आपली ओळख निर्माण करते.
- सांस्कृतिक अनुकूलन: बंगालमध्ये भाजप नेत्यांनी मासे खाणे किंवा हिमाचलमध्ये स्थानिक संस्कृतीशी जुळवून घेणे, हे त्यांच्या रणनीतीचा भाग आहे. ज्या गोष्टी हिंदी पट्ट्यातील मतदारांना विसंगत वाटू शकतात, त्या भाजप इतर राज्यांमध्ये तेथील संस्कृतीचा भाग म्हणून स्वीकारत आहे.
- स्थानिक फ्लेवर: पंजाबमध्ये भाजप पंजाबी फ्लेवर मध्ये, तर तामिळनाडूमध्ये द्रविडीयन राजकारणाच्या संदर्भात आपली रणनीती आखत आहे.
नो एंट्री आणि एनडीएची खिडकी सध्या भाजपमध्ये प्रवेश मिळवणे कठीण झाले आहे, कारण भाजपने आपल्या मुख्य दरवाजावर नो एंट्रीचा बोर्ड लावला आहे. तथापि, त्यांनी एनडीएच्या रूपाने एक खिडकी उघडी ठेवली आहे. ज्या खासदारांना किंवा नेत्यांना भाजपमध्ये यायचे आहे, त्यांना पक्षांतर बंदी कायद्यातून (Anti-Defection Law) वाचवण्यासाठी भाजप इतर राज्यांमध्ये नोंदणीकृत असलेल्या लहान पक्षांची मदत घेत आहे. उदाहरणार्थ, पंजाबमधील एखाद्या गटाला हिमाचलमध्ये नोंदणीकृत पक्ष दिला जाऊ शकतो, जेणेकरून संविधानाचा सन्मान राखून आणि कायदेशीर अडथळे टाळून ते एनडीएचा भाग बनू शकतील. ही एक नवीन प्रकारची इंडक्शन मशीन आहे, जी वॉशिंग मशीनच्याही पुढे गेली आहे.
योगी आदित्यनाथ आणि महिला सन्मानाचा मुद्दा उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनी नुकतेच अखिलेश यादव यांच्या मुलीबद्दल झालेल्या आक्षेपार्ह टिप्पणीवर कठोर भूमिका घेतली. त्यांनी या प्रकरणात तात्काळ एफआयआर नोंदवण्याचे आदेश दिले. योगीजींनी स्पष्ट केले की, कोणाच्याही लेकी-सुनांवर टीका करणे सहन केले जाणार नाही. मात्र, त्याच वेळी त्यांनी अखिलेश यादव यांना त्यांच्या कार्यकर्त्यांना लगाम घालण्याचा इशारा दिला. सपाई संस्कृतीमध्ये वडीलधारी माणसे, राष्ट्रपती आणि पंतप्रधान यांच्याबद्दल ज्या प्रकारची भाषा वापरली जाते, त्याला त्यांनी कडाडून विरोध केला आहे. ही भूमिका केवळ नैतिक नसून, सपासमोर एक नैतिक आरसा धरण्याचे काम योगींनी केले आहे.
समाजवादी पक्षाचे खासदार का फुटू शकतात? २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीत समाजवादी पक्षाला जे यश मिळाले, ते अनेकांच्या मते केवळ एक फ्लूक (योगायोग) किंवा अफवांमुळे मिळालेले यश होते. या खासदारांपैकी अनेकांची राजकीय क्षमता मोठी नाही, असे मानले जाते. आता या खासदारांना दोन मुख्य भीती वाटत आहेत:
- २०२७ च्या विधानसभा निवडणुकीचा निकाल: त्यांना याची खात्री आहे की योगी आदित्यनाथ २०२७ मध्ये तिसऱ्यांदा मुख्यमंत्री म्हणून निवडून येतील. त्यामुळे अखिलेश यादव यांच्यासोबत राहण्यात त्यांना आपले भविष्य दिसत नाही.
- सत्ताधाऱ्यांचा भाग होण्याची इच्छा: एनडीएने अशा खासदारांसाठी आपले दरवाजे उघडे ठेवले आहेत. खासदारकी जाण्याचा धोका नसल्यास, ते राष्ट्रनिर्माणाच्या नावाखाली एनडीएमध्ये सामील होण्यास इच्छुक आहेत. २०२४ च्या निवडणुकीत ज्या जनतेने भाजपला झटका दिला होता, ती २०२७ मध्ये त्याचे प्रायश्चित्त करेल, अशी एक भावनिक लाटही भाजपच्या बाजूने निर्माण होत आहे.
तामिळनाडू आणि अण्णामलाई यांची रणनीती भाजप केवळ उत्तर प्रदेशातच नाही, तर दक्षिण भारतातही मोठी रणनीती आखत आहे. के. अण्णामलाई यांनी भाजपच्या अध्यक्षपदाचा राजीनामा देऊन तामिळनाडूमध्ये नवीन राजकारण सुरू करणे, हा त्यांच्या पलायनाचा भाग नसून ते एक नियोजित प्लेसमेंट आहे. तमिळनाडूमध्ये भाजपला हिंदी भाषिक पक्ष म्हणून हिणवले जाते. अण्णामलाई यांच्या माध्यमातून भाजप आता विशुद्ध तमिळ चेहरा, तमिळ मुद्दे आणि तमिळ शैलीतील राजकारण मांडत आहे. त्यांनी स्थलांतरित कामगारांच्या मुद्द्यावर घेतलेली भूमिका हे याचेच एक उदाहरण आहे, जे ते भाजपमध्ये असताना करू शकले नसते.
निष्कर्षात्मक विश्लेषण भारतातील सध्याचे राजकारण एका अशा वळणावर आहे जिथे विरोधकांचा ढाचा कमकुवत होत चालला आहे. काँग्रेस राष्ट्रवादी राजकारणापासून दूर गेल्यामुळे प्रादेशिक पक्षांसमोर मोठे संकट उभे राहिले आहे. भाजप आता केवळ तोडफोडीचे राजकारण करत नाही, तर प्रत्येक राज्यासाठी स्पेशलाइज्ड कंडिशनिंग वाली पॉलिटिक्स करत आहे. उत्तर प्रदेशात योगी आदित्यनाथ, केशव प्रसाद मौर्य आणि एनडीएचे घटक पक्ष मिळून समाजवादी पक्षाला खिंडार पाडण्याच्या तयारीत आहेत. हे केवळ सत्तेसाठी नसून, २०२९ च्या निवडणुकीसाठी ४०० जागांचे लक्ष्य गाठण्यासाठी केलेली ही तयारी असल्याचे दिसते.
अशा प्रकारे, उत्तर प्रदेशातील राजकीय जमीन सरकत असून, आगामी काळात मोठ्या प्रमाणावर फेरबदल होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. भाजपचे हे राष्ट्रवादी सुरक्षात्मक राजकारण विरोधकांना राजकीय आत्महत्येच्या उंबरठ्यावर घेऊन आले आहे.
