युद्धाचा नवा अध्याय आणि अलीकडील संघर्ष
गेल्या काही दिवसांत अमेरिका आणि इराणमधील शांतता अचानक भंगली आहे. अमेरिकेने स्वसंरक्षणाच्या नावाखाली इराणमधील गोराख कॅशम आयलंड (Gorakh Cashm Island) येथील रडार, ड्रोन कमांड साइट्स आणि टेलिकॉम टॉवर्सवर हल्ले केले. या हल्ल्यांमुळे शांततेच्या दिशेने जाणारी प्रक्रिया अचानक विस्कळीत झाली. इराणने याला चोख प्रत्युत्तर देताना अमेरिकेचे एक ड्रोन पाडले, जे अमेरिकेच्या मते आंतरराष्ट्रीय सीमेत होते. या वादातून अमेरिकेने पुन्हा ‘शरिक आयलंड’ (Sharik Island) वरील टेलिकॉम टॉवर्सवर हल्ला करून संघर्षाचा नवा मार्ग मोकळा केला.
याला प्रत्युत्तर म्हणून इराणने कुवेतमधील अमेरिकेच्या सेंटकॉम (CENTCOM) तळावर क्षेपणास्त्रे डागली. इराणच्या आयआरजीसीने (IRGC) असा दावा केला आहे की, या हल्ल्यात अमेरिकेचे चार नागरिक आणि तीन सैनिक मारले गेले आहेत, मात्र अमेरिकेने हे दावे फेटाळून लावले आहेत. इराणचा हा हल्ला ‘एस्केलेशन’ (तणाव वाढवणे) करण्यासाठी नव्हता, तर ज्या बंदुकीतून गोळी सुटली, त्या बंदुकीची नळी तोडणे असा होता, जेणेकरून अमेरिकेला त्यांच्या आक्रमकतेची जाणीव करून देता येईल.
ट्रम्प यांची तारीख पे तारीख रणनीती
डोनाल्ड ट्रम्प हे शांततेचे प्रस्ताव वारंवार का नाकारत आहेत, हा एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. जेव्हा एखादा देश शांतता प्रस्थापित करू इच्छितो, तेव्हा तो लवचिकता दाखवतो. मात्र, ट्रम्प यांच्या बाबतीत उलट घडत आहे. प्रत्येक वेळी नवीन शांतता प्रस्ताव आल्यावर ते त्यात अशा काही अशक्य अटी घालतात, ज्या इराण कधीही मान्य करू शकणार नाही. उदाहरणार्थ, इराणने आपले अण्वस्त्र कार्यक्रम पूर्णपणे थांबवावेत किंवा हॉर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) मोकळी करावी, अशा अटी ट्रम्प घालतात, ज्या इराणसाठी त्यांच्या सार्वभौमत्वाच्या रेड लाईन्स आहेत.
ही रणनीती केवळ इराणला झुकवण्यासाठी नसून, वेळ मिळवण्यासाठी (Buying Time) आहे. ट्रम्प सातत्याने कडक अटी ठेवून वाटाघाटी लांबणीवर टाकत आहेत. त्यांच्याकडे सध्या इराणवर मोठा हल्ला करण्यासाठी पुरेसा दारूगोळा किंवा शस्त्रास्त्रांचा साठा उपलब्ध नाही, कारण अमेरिकेचा शस्त्रागाराचा साठा बराच रिकामा झाला आहे आणि तो भरण्यासाठी बराच वेळ लागेल. त्यामुळे थेट युद्धात न उतरता, केवळ आक्रमकतेचा देखावा करणे त्यांच्या फायद्याचे ठरत आहे.
इस्रायलचा विस्तारवाद: मुख्य उद्दिष्ट
ट्रम्प यांच्या या वेळकाढू धोरणाचा सर्वात मोठा फायदा कोणाला होत असेल, तर तो इस्रायलला आहे. ट्रम्प हे शांततेची प्रक्रिया संथ करत आहेत जेणेकरून इस्रायलला मध्यपूर्वेमध्ये आपली जमीन बळकावण्याची मोहीम राबवता येईल. जेव्हा जेव्हा मध्यपूर्वेत संघर्ष झाला आहे, तेव्हा तेव्हा इस्रायलने नवीन जमिनीवर ताबा मिळवला आहे, हा इतिहास आहे.
सध्याच्या युद्धविराम (Ceasefire) च्या काळातही इस्रायलने खालीलप्रमाणे विस्तार केला आहे:
१. गाझा पट्टी: इस्रायलने गाझाच्या ५५% जमिनीवर ताबा मिळवला असून, ७०% गाझा ताब्यात घेण्याचे उद्दिष्ट नेतान्याहू यांनी ठेवले आहे.
२. लेबनॉन: इस्रायलने दक्षिण लेबनॉनमध्ये घुसखोरी करून तेथे बफर झोन तयार करण्यास सुरुवात केली आहे. लितानी नदीच्या आसपासच्या गावांना उद्ध्वस्त करून इस्रायल तिथे आपली पकड मजबूत करत आहे.
३. मोक्याची ठिकाणे: जवळपास २५ वर्षांनंतर इस्रायल ब्युफोर्ड कॅसल (Beaufort Castle) सारख्या मोक्याच्या ठिकाणी पोहोचले आहे.
इराण सध्या युद्धविरामाच्या मर्यादेचे पालन करत असल्यामुळे तो इस्रायलवर थेट हल्ले करत नाही. याच शांततेचा फायदा घेऊन ट्रम्प इस्रायलला फ्रीडम ऑफ ॲक्शन (कार्यवाहीचे स्वातंत्र्य) देत आहेत, जेणेकरून तो जास्तीत जास्त जमीन बळकावू शकेल.
तेलाचे राजकारण आणि अमेरिकेची अंतर्गत परिस्थिती
अमेरिकेत मध्यावधी निवडणुका जवळ येत आहेत आणि महागाई हा तिथला मोठा मुद्दा आहे. जर तेलाच्या किमती वाढल्या असत्या, तर ट्रम्प यांच्यासाठी ते राजकीयदृष्ट्या घातक ठरले असते. मात्र, सध्या हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून तेल छुप्या मार्गाने (प्रामुख्याने चीनकडे) जात आहे, ज्यामुळे जागतिक बाजारात तेलाची कमतरता भासत नाहीये आणि किमती नियंत्रणात आहेत.
तेलाच्या किमती नियंत्रणात असल्यामुळे ट्रम्प यांच्यावर त्वरित तोडगा काढण्यासाठी कोणताही अंतर्गत दबाव नाही. तेलाची ही उपलब्धता आणि कमी झालेले दर ट्रम्प यांना इराणसोबतचा संघर्ष लांबणीवर टाकण्यासाठी सोयीचे ठरत आहेत.
माहिती युद्ध आणि राजकीय दबाव
या संघर्षात केवळ क्षेपणास्त्रेच नाही, तर माहिती युद्ध (Information War) देखील खेळले जात आहे. इराणच्या अध्यक्षांनी राजीनामा दिल्याचा अफवा अमेरिकेने पसरवल्या होत्या, ज्याचे इराणने खंडन केले. तसेच, ट्रम्प हे हमास आणि हिजबुल्ला यांना दहशतवादी संघटना म्हणून घोषित करून इस्रायलच्या आक्रमकतेला पाठिंबा देत आहेत. ट्रम्प यांच्या मते, हे गट केवळ अडथळे आहेत, तर इराण त्यांना आपली रेझिस्टन्स फोर्स मानतो.
निष्कर्ष
थोडक्यात सांगायचे तर, डोनाल्ड ट्रम्प यांची सध्याची भूमिका ही वेळकाढू रणनीती आहे. इराणला युद्धविरामाच्या मर्यादेत बांधून ठेवायचे आणि त्या काळात इस्रायलला गाझा आणि लेबनॉनमध्ये जास्तीत जास्त जमीन बळकावण्यासाठी मोकळीक द्यायची, हा यामागचा मुख्य उद्देश आहे. जोपर्यंत अमेरिकेचा शस्त्रास्त्रांचा साठा भरून येत नाही आणि जोपर्यंत तेलाच्या किमती नियंत्रणात आहेत, तोपर्यंत ट्रम्प हे शांततेचे प्रस्ताव फेटाळून लावत राहतील आणि तारीख पे तारीख देऊन हा संघर्ष लांबवत राहतील. अशा प्रकारे, शांतता प्रस्थापित करण्याऐवजी शांततेचा काळ इस्रायलच्या विस्तारासाठी वापरणे हेच ट्रम्प यांचे सध्याचे प्रमुख धोरण असल्याचे स्पष्ट होते.
