कॉकरोच क्रांती: झी-जेन, न्यायपालिका आणि व्यवस्थेविरुद्धचा उठाव

संतापाचा नवा चेहरा भारतातील राजकीय आणि सामाजिक वातावरणात सध्या एक अभूतपूर्व बदल पाहायला मिळत आहे. हा बदल पारंपारिक राजकीय पक्षांच्या माध्यमातून नाही, तर सोशल मीडिया आणि झी-जेन (Gen-Z) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या तरुण पिढीच्या माध्यमातून आकाराला येत आहे. जेव्हा देशातील सर्वोच्च न्यायसंस्थेकडून तरुणांच्या संघर्षाची तुलना कॉकरोच आणि परजीवी (Parasite) या शब्दांशी केली जाते, तेव्हा तो केवळ शब्दप्रयोग उरत नाही, तर एका मोठ्या जनआंदोलनाची ठिणगी ठरतो. पुण्या प्रसून वाजपेयी यांच्या विश्लेषणानुसार, हा केवळ एका शब्दाचा अपमान नाही, तर तो प्रस्थापित व्यवस्थेप्रती असलेल्या खोलवरच्या घृणेचा आणि हताशेचा परिणाम आहे.

न्यायपालिका आणि प्रस्थापित व्यवस्थेतील अंतर भारताच्या लोकशाहीत न्यायपालिका हा शेवटचा आशेचा किरण मानला जातो. मात्र, गेल्या काही वर्षांतील घडामोडींनी या संस्थेच्या प्रतिमेवर प्रश्नचिन्ह उभे केले आहे. माजी मुख्य न्यायमूर्ती रंजन गोगोई निवृत्त झाल्यावर काही दिवसांतच त्यांना राज्यसभेवर नामांकित करण्यात आले, तेव्हापासून बक्षीस स्वरूपातील राजकारण (Reward Politics) हा शब्द चर्चेत आला. त्यानंतर, विद्यमान मुख्य न्यायमूर्ती डी. वाय. चंद्रचूड यांच्या घरी पंतप्रधानांनी पूजेसाठी उपस्थित राहणे आणि त्याचे व्हिडिओ प्रसिद्ध होणे, यातून न्यायपालिका आणि कार्यपालिका यांच्यातील अंतराबाबत प्रश्न निर्माण झाले.

सर्वात मोठा धक्का तेव्हा बसला जेव्हा १५ मे २०२६ रोजी एका सुनावणी दरम्यान न्यायमूर्ती सूर्यकांत यांनी तरुणांना उद्देशून कॉकरोच आणि परजीवी असे शब्द वापरले. त्यांनी म्हटले की, नोकरी न मिळाल्याने किंवा व्यवसायात जागा न मिळाल्याने काही तरुण कॉकरोच प्रमाणे सगळीकडे पसरतात आणि व्यवस्थेवर हल्ला करतात. जरी नंतर त्यांनी स्पष्टीकरण दिले की त्यांच्या शब्दांचा चुकीचा अर्थ काढला गेला, तरीही तरुणांच्या मनातील संतापाचा बाण सुटला होता.

कॉकरोच जनता पार्टीचा उदय न्यायमूर्तींच्या या विधानानंतर अवघ्या २४ तासांत सोशल मीडियावर कॉकरोच जनता पार्टी (Cockroach Janta Party – CJP) नावाचा एक नवा मंच उभा राहिला. हा कोणताही पारंपारिक राजकीय पक्ष नाही, तर एक सामाजिक चळवळ आहे, जिने तरुणांना एकत्र आणण्याचे काम केले. या पक्षाचे संस्थापक अभिजीत टिपके, जे मूळचे महाराष्ट्रातील संभाजीनगरचे आहेत आणि सध्या बोस्टनमध्ये शिक्षण घेत आहेत, त्यांनी तरुणांच्या या वेदनेला व्यासपीठ दिले.या मंचाची ताकद इतकी मोठी होती की, अवघ्या काही दिवसांत त्यांचे फॉलोअर्स करोडोंच्या घरात पोहोचले, जे प्रस्थापित राजकीय पक्षांच्या (उदा. भाजप) फॉलोअर्स पेक्षा अधिक होते. परिस्थिती इतकी गंभीर झाली की, इंटेलिजन्स ब्युरोला (IB) या संदर्भात अहवाल द्यावा लागला आणि गृह मंत्रालयाला सोशल मीडिया अकाऊंट्सवर लक्ष ठेवण्यास सांगावे लागले.

झी-जेन (Gen-Z) ची ताकद आणि बेरोजगारीचे वास्तव झी-जेन म्हणजे ती पिढी ज्यांचा जन्म १९९५ नंतर झाला आहे (वय १८ ते ३२ वर्षे). भारताची एकूण लोकसंख्या १४२ कोटी आहे, त्यापैकी ६५% लोक ३५ वर्षांखालील आहेत. या ९० कोटी तरुण लोकसंख्येपैकी साधारण ४०-५० कोटी तरुण १८ ते ३३ वयोगटातील आहेत. हेच तरुण आज भारताच्या राजकारणातील सर्वात मोठा प्लेअर बनू पाहत आहेत. सरकारी आकडेवारीनुसार, दरवर्षी ८० लाख विद्यार्थी पदवीधर होतात, त्यापैकी सुमारे २५ लाख तरुण पूर्णपणे बेरोजगार राहतात. नीट (NEET) परीक्षेचा पेपर लीक होणे आणि २३ लाख विद्यार्थ्यांचे भविष्य अंधारात सापडणे, हे या हताशेचे ताजे उदाहरण आहे. जेव्हा ही तरुण पिढी न्यायपालिकेकडे आशेने पाहते आणि तिथून त्यांना कॉकरोच संबोधले जाते, तेव्हा त्यांचा व्यवस्थेवरचा उरलासुरला विश्वासही उडतो.

कॉकरोच जनता पार्टीचे पाच प्रमुख वचन या चळवळीने पाच महत्त्वाच्या मागण्या किंवा आश्वासने देशासमोर ठेवली आहेत, जी सध्याच्या व्यवस्थेतील त्रुटींवर बोट ठेवतात:

१. न्यायपालिकेतील बक्षीस राजकारण बंद करणे: निवृत्त मुख्य न्यायमूर्तींना राज्यसभा किंवा इतर पदे देऊन उपकृत करण्याची पद्धत बंद करणे.

२. निवडणूक आयोगावर कारवाई: जर मुख्य निवडणूक आयुक्तांनी कोणतेही वैध मत डिलीट केले, तर त्यांच्यावर यूएपीए (UAPA) अंतर्गत कारवाई करणे.

३. महिला आरक्षण: संसदेची सदस्य संख्या न वाढवता महिलांना ५०% आरक्षण देणे, जे केवळ संसदेतच नाही तर कॅबिनेट मंत्रिपदांमध्येही लागू असावे.

४. स्वतंत्र मीडिया: उद्योगपतींच्या (उदा. अंबानी-अदानी) ताब्यात असलेली मीडिया हाऊसेस मुक्त करणे आणि तपास यंत्रणांच्या मदतीने केलेल्या ताब्याला रद्द करून स्वतंत्र पत्रकारितेची स्थापना करणे.

५. आमदार-खासदार पक्षांतरावर बंदी: जे लोक पक्षांतर करतात, त्यांच्या निवडणूक लढवण्यावर बंदी घालणे आणि त्यांना २० वर्षांपर्यंत कोणत्याही सार्वजनिक पदावर बसण्यापासून रोखणे.

संविधान आणि पर्यायी राजकारण राहुल गांधींसारख्या विरोधी नेत्यांनी वारंवार झी-जेनला बदलासाठी आवाहन केले आहे. संविधानाचा मुद्दा पुढे करत त्यांनी सांगितले की, जेव्हा संविधानच धोक्यात येते, तेव्हा तरुणांनी संघर्षासाठी पुढे आले पाहिजे. कॉकरोच जनता पार्टीने देखील असाच संदेश दिला आहे की, भारतीय तरुण जागरूक आहेत आणि ते असंविधानिक मार्ग निवडणार नाहीत, तर लोकशाही मार्गाने आपला विरोध नोंदवतील. ही चळवळ जाती-धर्माच्या पलीकडे जाऊन भ्रष्टाचार आणि बेरोजगारी यांसारख्या प्रश्नांना केंद्रस्थानी ठेवत आहे. सोशल मीडियावर मीम्स आणि पोस्टर्सच्या माध्यमातून व्यवस्थेचा जो उपहास केला जात आहे, तो सत्ताधाऱ्यांसाठी भीतीदायक ठरत आहे.

निष्कर्ष: का मरत नाहीत कॉकरोच? कॉकरोच हे नाव या चळवळीने अभिमानाने स्वीकारले आहे. स्त्रोतांनुसार, कॉकरोचला अंधार आणि ओलावा आवडतो, तो तिथेच टिकून राहतो. असे म्हटले जाते की, जगातील सर्व संस्कृती नष्ट झाल्या तरी कॉकरोच मरत नाहीत, ते पुन्हा परत येतात. हेच रूपक आजचा तरुण वापरत आहे. जोपर्यंत व्यवस्थेतील त्रुटी दूर होत नाहीत, तोपर्यंत ही ‘कॉकरोच क्रांती’ थांबणार नाही. ही चळवळ केवळ एका विधानाचा विरोध नाही, तर ती एक पॉलिटिकल ट्रान्सफॉर्मेशन (राजकीय परिवर्तन) आहे. जेव्हा निवडणुका जिंकण्याची हमी केवळ सत्तेकडे असते आणि तपास यंत्रणा (CBI, ED) दबावाखाली काम करतात, तेव्हा बदलाचा रस्ता अशाच अनपेक्षित मार्गांनी निघतो. कॉकरोच जनता पार्टीने शिक्षण मंत्र्यांच्या राजीनाम्यासाठी सुरू केलेली याचिका आणि नीट (NEET) घोटाळ्यावर उठवलेले प्रश्न हेच दर्शवतात की, आता तरुण केवळ गप्प बसणार नाहीत, तर ते व्यवस्थेला आरसा दाखवत राहतील. अशाप्रकारे, झी-जेनचा हा संताप आणि त्यांनी स्वीकारलेली कॉकरोच ही ओळख भारताच्या लोकशाहीला एका नव्या वळणावर घेऊन जात आहे, जिथे प्रश्नांची उत्तरे ही सत्तेच्या दरबारातून नाही, तर जनतेच्या हक्कांतून मिळतील.