एअर इंडिया १७१ चा अहमदाबादमधील तो भीषण अपघात आजही नागरी उड्डाण क्षेत्रातील (Civil Aviation) सर्वात मोठ्या आणि वेदनादायी दुर्घटनांपैकी एक म्हणून ओळखला जातो. या अपघातात २५० पेक्षा जास्त निष्पाप लोकांचा बळी गेला आणि संपूर्ण देश हळहळला. पण या दुर्घटनेनंतर जे काही घडले, ते त्या अपघातापेक्षाही भयानक होते. ज्या वैमानिकाने शेवटच्या श्वासापर्यंत विमान वाचवण्याचा प्रयत्न केला, त्यालाच व्यवस्थेने ‘व्हिलन’ म्हणून जगासमोर उभे केले.
विम्याचा खेळ आणि पायलटवर आरोप
या अपघातानंतर जवळपास एक वर्ष तपास सुरू होता. कॉकपिट व्हॉईस रेकॉर्डर, ब्लॅक बॉक्स आणि डीजीसीए (DGCA) च्या अहवालांनंतर असा निष्कर्ष काढण्यात आला की, हा अपघात ह्युमन एरर’ (मानवी चूक) मुळे झाला आहे. प्रथमदर्शनी हे एक तांत्रिक विश्लेषण वाटत असले तरी, यामागे विम्याच्या पैशांचे एक मोठे अर्थकारण दडलेले होते. विमा कंपनीच्या नियमांनुसार, जर विमानाचा अपघात इंजिनमधील बिघाड, तांत्रिक दोष किंवा ग्राउंड स्टाफच्या चुकीमुळे झाला, तर एअरलाईनला विम्याचा कोणताही मोबदला मिळत नाही. मात्र, जर हा अपघात पायलटच्या चुकीमुळे झाला असल्याचे सिद्ध झाले, तर एअरलाईनला आणि प्रवाशांच्या नातेवाईकांना १०० लाखांपर्यंतचा विमा मोबदला मिळू शकतो. आपला आर्थिक फायदा करून घेण्यासाठी आणि विमा लाटण्यासाठी, एका मृत वैमानिकावर सर्व दोष ढकलणे हा सर्वात सोपा मार्ग होता.
पायलट सुमित सबरवाल: एक अन्यायकारक सत्य
या विमानाचे पायलट सुमित सबरवाल होते. अपघातात त्यांचा मृत्यू झाल्यामुळे ते स्वतःची बाजू मांडण्यासाठी किंवा स्वतःचा बचाव करण्यासाठी जिवंत नव्हते. त्यामुळे सर्व यंत्रणांनी मिळून त्यांच्यावर ठपका ठेवला आणि त्यांना या भीषण दुर्घटनेसाठी जबाबदार धरले. ज्या व्यक्तीने आकाशात मृत्यूशी झुंज दिली, त्यालाच कागदोपत्री दोषी ठरवण्यात आले.
शवागारातील तो धक्कादायक खुलासा
मात्र, अपघाताच्या एका वर्षानंतर काही धक्कादायक माहिती समोर आली आहे, जी सुमित सबरवाल यांच्या शौर्याची साक्ष देते. शवागारात (Mortuary) काम करणाऱ्या एका प्रत्यक्षदर्शीने आणि सुमित सबरवाल यांचा मृतदेह पाहणाऱ्या व्यक्तीने दिलेली माहिती अंगावर काटा आणणारी आहे. त्यांच्या सांगण्यानुसार, सुमित सबरवाल यांचा मृतदेह ज्या अवस्थेत होता, त्यावरून त्यांनी शेवटपर्यंत हार मानली नव्हती हे स्पष्ट होते. आगीत त्यांचा कमरेखालचा आणि पाठीचा भाग पूर्णपणे जळाला होता, परंतु शरीराचा पुढचा भाग तसाच होता. विशेष म्हणजे, त्यांचे दोन्ही हात विमानाचे स्टिअरिंग (Steering Column) घट्ट पकडलेल्या स्थितीतच ताठरले होते (Locked position) मृत्यूने शरीराला गाठले तरी, त्यांच्या हातांनी विमानाचा ताबा सोडला नव्हता. ते ज्या खुर्चीवर बसले होते, त्याच स्थितीत त्यांचा मृतदेह शवागारात आणला गेला होता, कारण त्यांचे शरीर त्या कर्तव्याच्या भावनेने इतके जखडले होते की ते सरळही होऊ शकत नव्हते.
कर्तव्य आणि संवेदनहीनता
ही माहिती समोर आल्यानंतर आता असा प्रश्न उपस्थित होत आहे की, जो माणूस शेवटच्या श्वासापर्यंत २५० प्रवाशांचे प्राण वाचवण्यासाठी धडपडत होता, ज्याने मृत्यू समोर दिसत असतानाही आपले स्टिअरिंग सोडले नाही, तो दोषी कसा असू शकतो? केवळ विम्याच्या पैशांसाठी एका खऱ्या नायकाला (Hero) खलनायक (Villain) ठरवणे, ही व्यवस्थेची अत्यंत संवेदनहीन वृत्ती आहे. पायलट सुमित सबरवाल यांनी आपला पायलट धर्म शेवटच्या श्वासापर्यंत निभावला. त्यांच्या शरीराची ती अवस्था हे ओरडून सांगत होती की त्यांनी विमान वाचवण्यासाठी सर्वस्व पणाला लावले होते. आज जरी कागदोपत्री त्यांना दोषी ठरवले गेले असले तरी, समोर आलेली ही तथ्ये त्यांना एक हिडन हिरो (Hidden Hero) म्हणून प्रस्थापित करतात. या घटनेमुळे विमान वाहतूक क्षेत्रातील तपास यंत्रणा आणि विमा कंपन्यांच्या संगनमतावर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. एका प्रामाणिक वैमानिकाच्या बलिदानाचा विमा लाटण्यासाठी वापर करणे, हे माणुसकीला काळिमा फासणारे आहे. सुमित सबरवाल यांनी दिलेली ही झुंज कायमच स्मरणात राहील, जी केवळ विमानासाठी नव्हती, तर आपल्या कर्तव्यासाठी दिलेली सर्वोच्च आहुती होती.
