काही माणसे जन्माने मोठी होतात, तर काही त्यांच्या कर्माने. आचार्य विनोबा भावे हे असेच एक व्यक्तिमत्त्व होते, ज्यांनी आपले जीवन मानवतेच्या सेवेसाठी समर्पित केले. महात्मा गांधींच्या विचारांनी प्रेरित होऊन, त्यांनी केवळ स्वातंत्र्यलढ्यात भाग घेतला नाही, तर स्वातंत्र्यानंतरही देशातील सर्वात मोठ्या समस्यांवर तोडगा काढण्यासाठी आपले जीवन वेचले. ‘भूदान’ आणि ‘ग्रामदान’ सारख्या क्रांतिकारी चळवळींद्वारे त्यांनी लाखो लोकांच्या जीवनात बदल घडवून आणला. ११ सप्टेंबर रोजी त्यांची जयंती यानिमीत्त त्यांना विनम्र अभिवादन..
त्यांनी आपल्या आयुष्याने केवळ देशालाच नव्हे, तर संपूर्ण जगाला एक नवा विचार दिला. विनायक नरहर भावे म्हणून जन्माला आलेल्या या व्यक्तीला महात्मा गांधींनी ‘आचार्य’ ही उपाधी दिली, कारण त्यांनी केवळ ज्ञान दिले नाही, तर ते जगले. हिमालयातील आध्यात्मिक शांती आणि बंगालच्या क्रांतिकारकांचा ज्वलंत विचार या दोन्हींचा संगम त्यांना गांधीजींमध्ये सापडला आणि तिथूनच त्यांच्या जीवनाची दिशा बदलली.
विनोबा भावे यांचा भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील सहभाग केवळ एक सैनिक म्हणून नव्हता, तर तो एक विचार म्हणून होता. १९४० साली महात्मा गांधींनी जेव्हा ‘वैयक्तिक सत्याग्रह’ पुकारला, तेव्हा पहिले सत्याग्रही म्हणून त्यांनी विनोबांची निवड केली. हा केवळ एक राजकीय निर्णय नव्हता, तर तो अहिंसक क्रांतीसाठी एका समर्पित आत्म्याच्या निवडीचा क्षण होता. अनेकदा तुरुंगवास भोगूनही विनोबांचा विचार अधिक प्रगल्भ होत गेला.
स्वातंत्र्यानंतर देशासमोर भूमी वाटपाची मोठी समस्या उभी राहिली. १९५१ मध्ये तेलंगणातील पोचमपल्ली गावातून सुरू झालेली भूदान चळवळ हे विनोबांच्या दूरदृष्टीचे सर्वात मोठे उदाहरण आहे. त्यांनी कोणताही कायदा, बळाचा वापर न करता, फक्त प्रेमाच्या आणि समजुतीच्या बळावर श्रीमंत भूधारकांना त्यांची जमीन गरिबांना दान करण्यासाठी प्रेरित केले. “प्रेमानेच दरोडा” या त्यांच्या अनोख्या संकल्पनेतून त्यांनी हजारो एकर जमीन गोळा केली. यातूनच पुढे ग्रामदान चळवळ उभी राहिली, जिथे गावातील सर्व भूमी सामुदायिक मालकीची करण्यात आली. हे केवळ जमिनीचे वाटप नव्हते, तर समाजात समानता आणि सहकार्याची भावना रुजवण्याचे एक मोठे सामाजिक आंदोलन होते.
विनोबा भावे यांनी केवळ सामाजिक कार्य केले नाही, तर भारतीय तत्त्वज्ञानाला एक नवी ओळख दिली. भगवद्गीतेचे त्यांनी केलेले मराठी भाषांतर ‘गीताई’ हे त्याचे उत्कृष्ट उदाहरण आहे. अत्यंत सोप्या आणि प्रासादिक भाषेत त्यांनी गीतेतील गहन तत्त्वज्ञान सामान्य माणसांपर्यंत पोहोचवले. ‘गीता ही माझी माता आहे’ असे गांधीजी म्हणायचे, त्याचप्रमाणे विनोबांनी ‘गीताई माउली माझी’ असे म्हणून या ग्रंथाशी आपले आध्यात्मिक नाते जोडले. याशिवाय, ‘सर्वोदय’ (सर्वांचे उत्थान) या तत्त्वज्ञानावर आधारित त्यांचे विचार आजही प्रासंगिक आहेत. महिला सक्षमीकरण आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांना बळकट करण्याचे त्यांचे विचार त्यांच्या दूरदृष्टीचे प्रतीक आहेत.
आपल्या आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात, आजारपणामुळे शरीर साथ देत नाही हे लक्षात आल्यावर, विनोबांनी जैन परंपरेतील ‘समाधी मरण’ स्वीकारले. त्यांनी अन्न, पाणी आणि औषधे घेणे सोडून दिले आणि १५ नोव्हेंबर १९८२ रोजी शांतपणे देह त्यागला. हा निर्णय त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यातील आध्यात्मिक आणि वैचारिक निष्ठेचा कळस होता.
आजही विनोबा भावे यांचे विचार आपल्याला ‘अहिंसा’, ‘मानवता’ आणि ‘सेवा’ या मूल्यांची आठवण करून देतात. त्यांचा वारसा केवळ भूदान चळवळीपुरता मर्यादित नाही, तर तो प्रत्येक हृदयात रुजलेला आहे, जो समाजातील विषमतेवर मात करून एकत्र येण्याची प्रेरणा देतो. विनोबांनी म्हटले होते, “माझे सर्व कार्य हृदयांच्या संगमासाठी असेल.” त्यांच्या या शब्दांमध्येच त्यांच्या संपूर्ण जीवनाचा अर्थ दडलेला आहे.
–राहुल हरिभाऊ इंगळे
मो. ९८९०५७७१२८
