रशियाची इराणला ९० क्षेपणास्त्रांची मदत, तर अमेरिकेचे ८२ वे एअरबॉर्न सज्ज: पर्शियन आखातात काय घडतंय?

हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीत संघर्षाचा भडका

पर्शियन आखातातील अत्यंत संवेदनशील आणि जागतिक व्यापाराची मुख्य नाडी मानल्या जाणाऱ्या हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीत लष्करी तणाव अभूतपूर्व पातळीवर पोहोचला आहे. दक्षिण इराणमधील मोक्याच्या ठिकाणी असलेल्या केश्म बेटावर  ७ नोव्हेंबर रोजी झालेल्या शक्तिशाली स्फोटांमुळे संपूर्ण मध्य पूर्वेतील राजकीय व लष्करी पटलावर मोठी खळबळ उडाली आहे. इराणची अधिकृत वृत्तसंस्था आयआरएनए  आणि तस्नीम न्यूज एजन्सीने दिलेल्या प्राथमिक अहवालानुसार, केश्म बेटावरील सूझा (Souza) क्षेत्राजवळ दोन क्षेपणास्त्रे आदळल्याचे प्राथमिक संकेत मिळाले आहेत. स्थानिक प्रत्यक्षदर्शींच्या माहितीनुसार, हे स्फोट होण्यापूर्वी आकाशात एका लढाऊ विमानाचा प्रचंड आवाज ऐकू आला होता. या स्फोटांमध्ये अद्याप कोणतीही जीवितहानी झाल्याचे वृत्त नसले तरी, इराण सरकारने अधिकृतपणे या क्षेपणास्त्र हल्ल्याची पुष्टी केलेली नाही. इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स आणि अमेरिकेच्या सेंट्रल कमांड यांच्यातील थेट चकमकींमुळे संपूर्ण जगाचे लक्ष या जलमार्गाकडे लागले आहे. जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी तेल पुरवठ्याचा मुख्य मार्ग असलेल्या या प्रदेशात शांततेची शक्यता धुसर होत चालली असून, मुत्सद्देगिरीची जागा आता लष्करी आक्रमकतेने आणि उघड धमक्यांनी घेतली आहे.

केश्म बेटाचे स्ट्रॅटेजिक महत्त्व आणि अमेरिकन ड्रोनचा संपात

हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीच्या अगदी तोंडावर वसलेले केश्म बेट हे इराणच्या सागरी संरक्षणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे लष्करी केंद्र मानले जाते. या बेटावर इराणच्या आयआरजीसी नौदलाची मजबूत उपस्थिती असून, येथे अत्याधुनिक भूमिगत क्षेपणास्त्र तळ  आणि सागरी देखरेख यंत्रणा कार्यरत आहेत. त्यामुळे या बेटावर स्फोट होणे किंवा त्याला लक्ष्य केले जाणे, हे थेट इराणच्या किनारपट्टीच्या सुरक्षेवर आणि सागरी वर्चस्वावर करण्यात आलेला आघात मानला जात आहे. इराणच्या लष्करी सूत्रांनुसार, केश्म बेटावरील स्फोटांच्या काही तास आधी इराणच्या हवाई संरक्षण दलाने अमेरिकेचे एक अत्याधुनिक MQ-1 लष्करी ड्रोन केश्म बेटाच्या आकाशात नष्ट केले. इराणच्या लष्कराने जाहीर केलेल्या अधिकृत निवेदनात स्पष्ट केले आहे की, त्यांच्या स्वदेशी आणि नव्याने विकसित केलेल्या एकीकृत हवाई संरक्षण नेटवर्कने (Unified Air Defense Network) या अमेरिकन विमानाला अचूकपणे टिपले. इराणच्या दाव्यानुसार, आतापर्यंत त्यांच्या हवाई दलाने नष्ट केलेले हे १६ वे अमेरिकन MQ-1 ड्रोन ठरले आहे.

वॉशिंग्टनची प्रतिक्रिया आणि अध्यक्ष ट्रम्प यांची संदिग्ध भूमिका

केश्म बेटावरील स्फोटांनंतर अमेरिकेच्या सेंट्रल कमांडच्या अधिकार्‍याने अल जझीराला दिलेल्या प्रतिक्रियेत सांगितले की, केश्म बेटाच्या आसपासची परिस्थिती सध्या शांत आहे. मात्र, अमेरिकन लष्करी कमांड लवकरच इराणबाबत एक महत्त्वाची अधिकृत घोषणा करणार असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले. या घोषणेत नक्की काय असेल, याबद्दल अद्याप अस्पष्टता असून लष्करी वर्तुळात अनेक तर्कवितर्क लावले जात आहेत. दुसरीकडे, अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनल्ड ट्रम्प यांनी या घटनेबाबत पत्रकारांशी बोलताना अत्यंत सूचक आणि आक्रमक वक्तव्य केले. केश्म बेटाजवळ झालेल्या हल्ल्यांमध्ये अमेरिकेचा सहभाग होता का, असा थेट प्रश्न विचारला असता ट्रम्प म्हणाले: “मला या लष्करी कारवाईबद्दल सविस्तर बोलायचे नाही. आम्ही काही लहान स्वरूपाच्या लष्करी कारवाया करत असतो. इराणने तेथे उभारलेली एक छोटी विमानविरोधी यंत्रणा आम्ही अवघ्या १५ मिनिटांत नष्ट करून टाकली.” ट्रम्प यांच्या या वक्तव्यामुळे अमेरिकेने इराणच्या लष्करी तळांवर मर्यादित स्वरूपाचे हल्ले केल्याच्या शक्यतेला थेट बळ मिळाले आहे. राजनैतिक पटलावर, वॉशिंग्टन आणि तेहरान यांच्यातील पडद्यामागील चर्चा  पूर्ववत करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. कतारने मध्यस्थी करत दोन्ही देशांमधील चर्चा पूर्णपणे विस्कळीत झाल्याचे वृत्त फेटाळून लावले आहे. मात्र, ट्रम्प प्रशासनाने अमेरिकन मध्यवधी निवडणुकांपर्यंत इराणवरील नवीन हल्ले रोखून धरले होते; ती मुदत आता संपल्याने संपूर्ण पश्चिम आशियात युद्धाची शक्यता अधिक गडद झाली आहे.

जागतिक महासत्तांचा महासंघर्ष: रशियाचा क्षेपणास्त्र करार आणि अमेरिकेची लष्करी नाकेबंदी

मध्य पूर्वेतील हा संघर्ष आता केवळ अमेरिका आणि इराणपुरता मर्यादित राहिलेला नसून त्याला जागतिक महासत्तांच्या समीकरणांचे परिमाण लाभले आहे. फायनान्शियल टाईम्सने रशियन संरक्षण उत्पादकांच्या दस्तऐवजांच्या आधारे दिलेल्या वृत्तानुसार, रशियाने इराणला ९० अत्याधुनिक क्षेपणास्त्र लाँचर्स पुरवण्याचा महत्त्वपूर्ण करार अंतिम केला आहे. हा करार २०२४ मध्ये निश्चित झाला असून, यामुळे इराणची लष्करी आणि क्षेपणास्त्र क्षमता मोठ्या प्रमाणावर वाढणार आहे. मॉस्को आणि तेहरान यांच्यातील हे वाढते लष्करी सहकार्य वॉशिंग्टनच्या रणनीतिक हितसंबंधांसाठी मोठा धक्का मानला जात आहे.

याला प्रत्युत्तर म्हणून अमेरिकेने पर्शियन आखातातील आपली लष्करी उपस्थिती कमालीची वाढवली आहे. लष्करी अहवालांनुसार अमेरिकेची खालील ताकद या भागात तैनात झाली आहे:

• यूएस एअर फोर्स C-17 ग्लोबमास्टर : अमेरिकन हवाई दलाची अनेक अवाढव्य C-17 वाहतूक विमाने संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये उतरली असून, त्यांद्वारे लष्करी तुकड्या, अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रे आणि रसद पुरवठा जलद गतीने हलवला जात आहे.
• ८२ वे एअरबॉर्न डिव्हिजन : अमेरिकन सैन्याची अत्यंत घातक मानली जाणारी ‘८२ वी एअरबॉर्न डिव्हिजन’ कुवेतमध्ये तैनात करण्यात आली आहे. ही तुकडी कोणत्याही आणीबाणीच्या प्रसंगी हवाई कारवाया करून मोक्याची ठिकाणे ताब्यात घेण्यात निष्णात आहे.
• अतिरिक्त सैन्याची तैनाती: यूएई आणि कुवेत व्यतिरिक्त अमेरिकेच्या इतर लष्करी तुकड्याही या भागात दाखल होत असल्याचे संकेत मिळत असून संपूर्ण प्रदेशात अमेरिकेने लष्करी नाकेबंदी सुरू केली आहे.

अणुयुद्धाची छाया: बुशहरमधील आयोडीन गोळ्यांचे वाटप आणि अणुप्रकल्पांवरील धोका

या संघर्षातील सर्वात भीतीदायक आणि चिंताजनक पैलू म्हणजे आण्विक अपघाताची किंवा हल्ल्याची शक्यता. इराणमधील एकमेव कार्यान्वित असलेल्या बुशहर अणुऊर्जा केंद्राच्या  जवळ राहणाऱ्या हजारो नागरिकांना प्रशासनाने अँटी-रेडिएशन गोळ्यांचे वाटप सुरू केले आहे. इराणच्या यंग जर्नालिस्ट्स क्लब या वृत्तसंस्थेने दिलेल्या माहितीनुसार, बुशहर आरोग्य प्राधिकरणाने आणीबाणीच्या तयारीचा भाग म्हणून तब्बल १८०,००० आयोडीन गोळ्यांचे वाटप केले आहे. हे वाटप सुरुवातीला बुशहर अणुऊर्जा प्रकल्पाच्या आसपासच्या भागात आणि नंतर संपूर्ण शहरात करण्यात आले. या गोळ्या आण्विक दुर्घटनेच्या वेळी शरीरातील थायरॉईड ग्रंथीला  रेडिओएक्टिव्ह आयोडीन शोषण्यापासून रोखतात. इराणी अधिकार्‍यांच्या मते, हे वाटप जून २०२५ च्या युद्धाआधीच निश्चित केलेल्या आपत्कालीन योजनेचा भाग आहे. तथापि, १ नोव्हेंबर रोजी अध्यक्ष ट्रम्प यांनी इराणच्या पिक्सॅक्स माउंटेन या भूमिगत संशयित अणुप्रकल्पासह सर्व अणुभट्ट्यांवर अवघ्या १० मिनिटांत हल्ले करण्याचा इशारा दिला होता. अमेरिकेने अद्याप अण्वस्त्रांचा वापर नाकारला असला तरी, इराणच्या अणुप्रकल्पांवर पारंपारिक क्षेपणास्त्र हल्ले करण्याची शक्यता खुली ठेवली आहे. यामुळे बुशहरमध्ये आयोडीन गोळ्यांचे वाटप झाल्याने रेडिओलॉजिकल धोक्याची प्रचंड भीती निर्माण झाली आहे.

निष्कर्ष: हॉर्मुझचा ज्वालामुखी आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेचे भविष्य

केश्म बेटावरील स्फोट, अमेरिकन MQ-1 ड्रोनचा संपात, रशियाकडून इराणला मिळणारी क्षेपणास्त्र मदत आणि अमेरिकेची ८२ व्या एअरबॉर्न डिव्हिजनसह तुफान सैन्याची उभारणी हे सर्व घटक स्पष्ट करतात की हॉर्मुझची सामुद्रधुनी सध्या एका ज्वालामुखीच्या तोंडावर उभी आहे.जागतिक ऊर्जेची वाहतूक करणाऱ्या या अरुंद सागरी मार्गात जर प्रत्यक्ष युद्ध सुरू झाले, तर आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाचे भाव प्रचंड वाढतील आणि संपूर्ण जागतिक अर्थव्यवस्था संकटात सापडेल. कतारच्या मध्यस्थीने जरी बॅक-चॅनेल मुत्सद्देगिरी सुरू असली, तरी लष्करी हालचाली पाहता तणाव निवळण्याची चिन्हे धूसर आहेत. हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील हा वादळ संपूर्ण पश्चिम आशियाला एका मोठ्या युद्धाच्या खाईत लोटेल का, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.