ते मला मारणारच आहेत! – इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर सोनिया गांधींचा टाहो आणि राजीव गांधींचे ते तीन दुर्दैवी शब्द!

७५ पुस्तकांनी माझी गोष्ट सांगितली, आता माझी पाळी! – आणीबाणी, भाजप-आरएसएस अन् मोदींवर सोनिया गांधींची रोखठोक फटकेबाजी!

मौनाची भिंत भेदून बाहेर पडणारे आत्मकथन

भारतीय राजकारणाच्या केंद्रस्थानी तब्बल चार दशकांहून अधिक काळ राहूनही स्वतःभोवती एक गूढ मौन जपणाऱ्या सोनिया गांधी यांचे बिलाँगिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह (Belonging: A Journey of Love) हे आत्मवृत्त लवकरच वाचकांच्या भेटीस येत आहे. गेल्या अनेक वर्षांपासून व्हॉट्सॲप युनिव्हर्सिटी आणि राजकीय विरोधकांकडून रचल्या गेलेल्या नॅरेटिव्हला हे पुस्तक एक थेट आणि सडेतोड उत्तर मानले जात आहे. द हिंदू वृत्तपत्राचे संपादकीय संचालक एन. राम यांना दिलेल्या विशेष मुलाखतीत आणि द गार्डियनने प्रसिद्ध केलेल्या पुस्तकातील प्रथमपुरुषी अंशांमधून सोनिया गांधी यांनी आपल्या आयुष्यातील अत्यंत खाजगी, भावूक आणि वादळी प्रसंगांवरून पडदा हटवला आहे. आपल्या संपूर्ण राजकीय प्रवासात स्वतःविषयी फारसे न बोलणाऱ्या सोनिया गांधींना जेव्हा विचारण्यात आले की, त्यांनी हे पुस्तक लिहिण्याचा निर्णय का घेतला? तेव्हा त्यांनी अत्यंत साधेपणाने परंतु तितक्याच ठामपणे उत्तर दिले, “गेल्या अनेक दशकांत इतरांनी माझी कहाणी त्यांच्या पद्धतीने सांगितली. माझ्यावर ७५ हून अधिक पुस्तके लिहिली गेली. पण आता माझी कहाणी मी स्वतः सांगण्याची वेळ आली आहे.” हे केवळ एका राजकीय नेत्याचे आत्मकथन नाही, तर इटलीच्या एका लहानशा शहरातून आलेल्या युवतीचा भारत देशाशी, एका घराण्याशी आणि एका तत्त्वाशी जुळलेल्या रेशीमबंधांचा आणि त्यातून निर्माण झालेल्या निस्सीम प्रेमाचा दस्तावेज आहे.

इटली ते १० जनपथ: प्रेम, निष्ठा आणि भारतीयत्वाची ओळख

सोनिया गांधी स्पष्ट करतात की, हे पुस्तक केवळ राजकारणावर बेतलेले नाही, तर राजकारण ही केवळ एक पार्श्वभूमी आहे. “हे पुस्तक मूलतः माझी प्रेमकहाणी आहे,” असे त्या म्हणतात. हे प्रेम केवळ राजीव गांधी यांच्यावर नव्हते, तर ते राजीव यांच्या कुटुंबावर आणि संपूर्ण भारतावर होते. जेव्हा त्या पहिल्यांदा भारतात आल्या, तेव्हा त्यांना या देशाबद्दल काहीही माहिती नव्हते. परंतु आज त्या ज्या काही आहेत, ते सर्व त्यांनी याच मातीतून शिकले आहे. या मुलाखतीचा संदर्भ देत राहुल गांधी यांनी सोशल मीडियावर एक अत्यंत भावूक पोस्ट शेअर केली. ६० वर्षे सार्वजनिक जीवनात राहूनही सोनिया गांधी यांनी आपली नैतिक मूल्ये, कुटुंब आणि मित्रांप्रती निष्ठा, प्रामाणिकपणा आणि इतरांबद्दलची संवेदनशीलता कशी कायम ठेवली, याचे वर्णन राहुल गांधी यांनी केले. सोनिया गांधी यांच्या या प्रवासात भारताची धर्मनिरपेक्ष आणि लोकशाही मूल्ये नेहमीच त्यांचे ढाल बनून उभी राहिली. पूर्वीच्या तुलनेत आज आपल्या चेहऱ्यावरील हसू थोडे कमी झाले असून वेदनेने जागा घेतली असल्याची प्रामाणिक कबुलीही त्या देतात.

३१ ऑक्टोबर १९८४: त्या भयानक दुपारी घडलेला रक्तरंजित इतिहास

पुस्तकातील सर्वांत हादरवून टाकणारा आणि काळीज चिरणारा भाग म्हणजे ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी झालेली भारताच्या तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांची हत्या! सोनिया गांधी यांनी त्या प्रसंगाचे वर्णन करताना काळाचा ठोका चुकवणारी शब्दावली वापरली आहे. त्या दिवशी सकाळी सोनिया गांधी आपल्या खोलीत परतल्या होत्या. त्यांच्या सासूबाई (इंदिरा गांधी) शेजारच्या इमारतीतील आपल्या कार्यालयाकडे निघाल्या होत्या. सोनिया आंघोळीसाठी जाणार तितक्यात त्यांना बाहेर फटाके फुटल्यासारखे काही विचित्र आवाज ऐकू आले. त्या जागीच खिळल्या. तितक्यात त्यांच्या मुलांची सांभाळ करणारी ओंगू (Ongu) ही नैनी अत्यंत घाबरलेल्या आणि रडणाऱ्या अवस्थेत बाथरूमचा दरवाजा जोरजोरात ठोकू लागली. सोनिया यांनी दरवाजा उघडताच ओंगूने काहीही न बोलता बागेच्या दिशेने बोट दाखवले. सोनिया गांधी अंगात नाइटी असतानाच १ अकबर रोडच्या दिशेने धावल्या. त्यांनी पाहिले की एक पांढऱ्या रंगाची ॲम्बेसेडर कार अत्यंत संथ गतीने पुढे जात होती. सोनिया गांधींचा श्वास रोखला गेला, छातीत धडधड वाढली आणि पायाखालची जमीन सरकली. कारच्या आत इंदिरा गांधींना ठेवले जात होते. सोनिया गांधी तात्काळ कारमध्ये शिरल्या आणि खाली जमिनीवर बसल्या. त्यांच्या समोर त्यांच्या सासूबाई पडल्या होत्या. त्यांच्या साडीवर रक्ताचे थारोळे होते, छातीवर चहूबाजूला रक्तच रक्त पसरले होते. इंदिरा गांधींचे डोळे पूर्णपणे उघडे होते आणि चेहऱ्यावर एक भयानक आश्चर्याचा भाव होता. त्या अजिबात हलत नव्हती. सोनिया गांधींनी अत्यंत आक्रोशाने मम्मी, मम्मी! असा टाहो फोडला, पण त्यांच्या गळ्यातून शब्द फुटत नव्हते. वाहतूक कोंडी आणि रुग्णवाहिकेची सायरन नसलेली ती ॲम्बेसेडर कार अखेर रुग्णालयात पोहोचली. तेथे गेट बंद होते, बाहेर प्रचंड गोंधळ उडाला होता. अंगावर रक्ताचे डाग लागलेला गाऊन घालून सोनिया गांधी भीतीने थरथरत उभ्या होत्या. कोणीही त्यांना ओळखत नव्हते. मनात एकच विचार येत होता – राजीव कुठे आहेत? मुले कुठे आहेत? राजीव त्यावेळी पश्चिम बंगालमध्ये राजकीय दौऱ्यावर होते, तर राहुल आणि प्रियंका शाळेत होते. दुपारी २:०० वाजता डॉक्टरांनी मान हलवली आणि इंदिरा गांधी यांना मृत घोषित केले. सोनिया गांधींना स्वतःवर नियंत्रण ठेवता आले नाही आणि त्या फूटफूटून रोऊ लागल्या.

ते मला मारणारच आहेत”: राजीव गांधींचे पंतप्रधानपद आणि सोनियांचा आक्रोशी प्रतिकार

इंदिरा गांधींच्या पार्थिवासाठी कपडे आणायला सोनिया गांधी घरी गेल्या. वाटेत काही संतप्त लोकांनी त्यांच्या कारवर हल्ले केले, खिडक्यांवर हाताने मारले. घरी पोहोचल्यावर कृष्णवर्णीय गणवेशातील कमांडो राहुल आणि प्रियंका यांना शाळेतून सुरक्षित घेऊन आले होते. मुले प्रचंड घाबरली होती आणि “मम्मी कुठे आहे? पप्पा कुठे आहेत? आजी कुठे आहे?” असे प्रश्न विचारत रडत होती. दरम्यान, पश्चिम बंगालमध्ये तातडीने संदेश मिळाल्यानंतर राजीव गांधी कोलकातामार्गे दुपारी ३:३० वाजता दिल्लीत रुग्णालयात पोहोचले. बीबीसीच्या बातम्यांवरून त्यांना सासूबाईंच्या गंभीर स्थितीची कल्पना आली होती. रुग्णालयात पोहोचल्यानंतर राजीव गांधींनी सोनिया गांधींना जवळ घेतले आणि जे शब्द उच्चारले, त्याने सोनिया गांधींच्या पायाखालची जमीनच सरकली. राजीव गांधी म्हणाले, पक्ष आणि नेत्यांची इच्छा आहे की मी पंतप्रधानपदाची शपथ घ्यावी. हे ऐकताच सोनिया गांधींच्या छातीत जणू कोणीतरी खंजर खुपसला! त्यांच्या आत रागाचा आणि भीतीचा प्रचंड उद्रेक झाला. त्या रडत, ओरडत राजीव गांधींच्या पाया पडू लागल्या. सोनिया गांधींनी आक्रोशाने म्हटले, “नाही, नाही! तुम्ही असा विचारही कसा करू शकता? तुम्ही त्यांना नकार द्या! ते तुमचे ऐकणार नाहीत, ते तुम्हालाही मारून टाकतील! मुलांसाठी आणि माझ्यासाठी तुम्ही हे पद स्वीकारू नका!त्यावर राजीव गांधी यांनी जे उत्तर दिले, ते इतिहासाच्या पानांवर कायमचे कोरले गेले आहे. अत्यंत शांत पण गंभीर स्वरात राजीव म्हणाले, ते मला कसेही मारणारच आहेत. (They will kill me anyway.) त्याच संध्याकाळी ६:३० वाजता राजीव गांधी यांनी भारताचे पंतप्रधान म्हणून शपथ घेतली. एका बाजूला डाइनिंग रूममध्ये ३० हून अधिक गोळ्यांनी चाळण झालेले इंदिरा गांधींचे पार्थिव पडले होते, तर दुसरीकडे राजीव गांधी सत्तेच्या शिखरावर विराजमान होत होते. सोनिया गांधी लिहितात की, त्याच क्षणी त्यांच्या मनाने जाणून घेतले होते की, राजीव यांचा रस्ताही त्याच दुर्दैवी शेवटाकडे जात आहे.

राजकीय कबुली: आणीबाणी, भाजप-आरएसएस, नरेंद्र मोदी अन् २००४ मधील त्याग

आपल्या प्रदीर्घ मुलाखतीत सोनिया गांधी यांनी राजकीय मुद्द्यांवरही अत्यंत रोखठोक आणि प्रामाणिक मते मांडली आहेत:

• आणीबाणीवरील रोखठोक विधान: सोनिया गांधी यांनी १९७५ च्या आणीबाणीला स्वतंत्र भारताचा एक अंधकारमय अध्याय म्हणून संबोधले. नागरी हक्क हिरावून घेणे आणि हॅबियस कॉर्पस निलंबित करणे ही गंभीर चूक असल्याचे त्यांनी मान्य केले. राजीव गांधी वारंवार इंदिरा गांधींकडे लोकांच्या तक्रारी घेऊन जायचे, परंतु संजय गांधी आणि इतर नेत्यांचा प्रभाव जास्त होता. तथापि, इंदिरा गांधींनी स्वतःहून निवडणुका घेतल्या आणि झालेल्या अतीबद्दल जाहीर खेद व्यक्त केला होता, हेही सोनिया गांधी स्पष्ट करतात.
• भाजप आणि आरएसएसवर थेट हल्ला: गेल्या १२ वर्षांत भाजप आणि आरएसएसने देशाची लोकशाही, संस्था आणि सामाजिक ताणाबाणा यांचे अपरिमित नुकसान केले आहे. ही सरकार गेल्यानंतरही देशाची व्यवस्था पूर्ववत करण्यासाठी प्रचंड वेळ आणि राजकीय प्रयत्न लागतील. परंतु काँग्रेसने धर्मनिरपेक्षतेशी कधीही तडजोड केली नाही आणि भविष्यातही करणार नाही.
• नरेंद्र मोदी यांच्यावर टीका: नरेंद्र मोदी आणि आपली वैचारिक पार्श्वभूमी पूर्णपणे भिन्न असल्याचे सांगत सोनिया गांधींनी मोदींना एक सत्तावादी व्यक्ती म्हटले. मोदींची गरीब पार्श्वभूमी आणि प्रतिमा ही त्यांच्या पोलिटिकल मॅनेजर्स आणि स्पिन मॅनेजर्सनी फुगवून सांगून तयार केली आहे, असा थेट आरोप त्यांनी केला.
• १९९९ चा राजीनामा: १९९९ मध्ये शरद पवार, पी. ए. संगमा आणि तारिक अन्वर यांनी परदेशी वंशाचा मुद्दा उपस्थित केल्यावर सोनिया गांधींना तीव्र वेदना झाल्या होत्या. त्यांनी तात्काळ राजीनामा दिला होता. परंतु आत्मपरीक्षणानंतर वैयक्तिक भावनांपेक्षा देश आणि पक्षाचे हित मोठे आहे, असा विचार करून त्यांनी पुनरागमन केले.
• २००४ चे पंतप्रधानपद नाकारण्याचे सत्य: २००४ मध्ये सोनिया गांधींनी पंतप्रधानपद का नाकारले? यावर भाजपने रचलेल्या नाट्याला छेद देत त्या स्पष्ट करतात की, २००४ च्या निवडणुकीपूर्वीच त्यांनी पंतप्रधानपद न घेण्याचा निर्णय घेतला होता आणि तो मुलांना सांगून ठेवला होता. राहुल आणि प्रियंका यांच्या मनात आपल्या आजी आणि वडिलांच्या हत्येची भीती असल्यामुळे त्यांनी आईने कोणतेही पद घेऊ नये, असा हट्ट धरला होता. त्यामुळे तो निर्णय वैयक्तिक आणि नैतिक मूल्यांवर आधारित होता.

वादळातही टिकून राहिलेली निष्ठा

सोनिया गांधी यांचे आत्मवृत्त हे केवळ एका राजकीय घराण्याची गाथा नाही, तर भारतीय लोकशाहीच्या अत्यंत संवेदनशील, दुःखद आणि निर्णायक वळणांचे जिवंत चित्रण आहे. कौटुंबिक आपत्ती, पतीचा विरह, राजकीय हल्ले आणि सत्तेच्या खेळातून गेलेल्या एका स्त्रीने आपल्या मूल्यांशी कधीही तडजोड केली नाही. मी आशावादी आहे, भारतातील जनता पुन्हा एकदा सुशासनाचे आणि लोकशाहीचे स्वागत करेल, हा सोनिया गांधींचा विश्वास आजच्या राजकीय वातावरणात अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो. बिलाँगिंग हे पुस्तक म्हणजे एका परदेशी मुलीचे भारतीय मातीशी जोडले गेलेले अतुट नाते आणि तिच्या संघर्षाची एक अजरामर गाथा आहे.