आम्हाला पैसे द्या! – ट्रम्प यांचा नवा दावा; इराणचा अमेरिकेवर थेट मार्केट मॅनिपुलेशनचा आरोप!

तांबड्या समुद्रात युद्धाचा भडका: कच्चा तेल १०९ डॉलर पार; अमेरिकन वर्चस्वाला इराणचे थेट आव्हान!

जागतिक राजकारणातआणि अर्थकारणात सध्या इंधनाचा भडका उडाला असून आंतरराष्ट्रीय बाजारात ब्रेंट क्रूडचे म्हणजेच कच्च्या तेलाचे दर प्रति बॅरल १०९ डॉलरवर पोहोचले आहेत. अमेरिकेत गॅसच्या किमती प्रति गॅलन ५ ते ६.२५ डॉलरपर्यंत वाढल्याने तिथल्या सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये तीव्र असंतोष पसरला असून राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यावर अंतर्गत राजकारणात प्रचंड राजकीय दबाव निर्माण झाला आहे. मध्य पूर्वेतील वाढता लष्करी संघर्ष, तांबड्या समुद्रातील तेलाच्या जहाजांवर होणारे हल्ले आणि अमेरिकेची डळमळीत झालेली भूमिका यामुळे संपूर्ण जगाला एका मोठ्या आर्थिक व राजकीय संकटाचा सामना करावा लागत आहे.

दावे विरुद्ध वास्तव: ट्रम्प यांचे दावे आणि विश्लेषणात्मक सत्य

सध्याच्या इंधन संकटावरून लक्ष हटवण्यासाठी आणि अमेरिकन जनतेचा रोष कमी करण्यासाठी राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी आपल्या ट्रुथ सोशल या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवरून काही मोठे दावे केले आहेत. मात्र, या दाव्यांमागील सत्य आणि विश्लेषणात्मक वास्तव खालीलप्रमाणे आहे:

• दावा १: जागतिक डिझेल आणि तेलाच्या किमती वाढण्यास इराण-अमेरिका संघर्ष नव्हे, तर रशिया-युक्रेन युद्ध कारणीभूत आहे.
  • विश्लेषण व वास्तव: ट्रम्प यांनी असा दावा केला आहे की रशिया आणि युक्रेन एकमेकांच्या ऊर्जा क्षेत्राला लक्ष्य न करण्यास सहमत झाले असून युद्धामुळे तेलाचे दर वाढले आहेत. परंतु, इतिहास आणि आकडेवारी या दाव्याची पोलखोल करते. रशिया-युक्रेन युद्ध २०२२ पासून सुरू आहे; त्या काळात आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाचे दर ६५ ते ७० डॉलर प्रति बॅरलच्या आसपास स्थिर होते. प्रत्यक्षात, २८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी इराणवर झालेल्या लष्करी कारवायांनंतरच तेलाच्या किमतीत ही प्रचंड वाढ झाली आहे. आगामी मिड-टर्म निवडणुकांना सामोरे जावे लागत असल्याने राजकीय जबाबदारी ढकलण्यासाठी ट्रम्प रशिया आणि युक्रेनवर खापर फोडत आहेत.
• दावा २: इराण अमेरिकेशी तडजोड आणि करारासाठी घाई करत आहे.
  • विश्लेषण व वास्तव: ट्रम्प यांनी सोशल मीडियावर जाहीर केले की इराण अमेरिकेशी लवकरात लवकर करार करण्यासाठी उत्सुक आहे. मात्र, इराणने हा दावा तात्काळ अधिकृतपणे फेटाळून लावला. इराणी अधिकाऱ्यांनुसार, करारासाठी बेताब इराण नसून खुद्द ट्रम्प आहेत. जागतिक बाजारपेठेतील घसरण रोखण्यासाठी आणि मार्केट मॅनिपुलेशन करण्यासाठी ट्रम्प असे खोटे दावे करत असल्याचा आरोप इराणने केला आहे.
• दावा ३: हॉर्मुझची सामुद्रधुनी आम्ही खुली केली आहे, त्यामुळे इतर देशांनी अमेरिकेला याचे पैसे दिले पाहिजेत.
  • विश्लेषण व वास्तव: ट्रम्प यांनी असा युक्तिवाद केला आहे की अमेरिका स्वतःचे नुकसान करून जगातील सर्व देशांसाठी हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून तेलाची वाहतूक सुरक्षित करत आहे, त्यामुळे जगाने अमेरिकेला याचे पैसे दिले पाहिजेत. परंतु, वस्तुस्थिती अशी आहे की हॉर्मुझमधून जाणाऱ्या अमेरिकन संरक्षण लाभलेल्या जहाजांवरही इराणचे क्षेपणास्त्र हल्ले सुरूच आहेत. फ्री ट्रेडच्या नावाखाली स्वतःचा फायदा पाहणे आणि नंतर इतर देशांकडून टोल वसुलीसारखी मागणी करणे, हे अमेरिकेच्या दुटप्पी धोरणाचे लक्षण मानले जात आहे.

तांबडा समुद्र आणि बाब अल मंदेबमधील रणसंग्राम

मध्य पूर्वेतील संघर्षाचा मुख्य केंद्रबिंदू आता सौदी अरेबिया आणि यमनमधील हुती म्हणजेच अंसार अल्लाह यांच्यातील युद्धाकडे सरकला आहे. हुती बंडखोरांनी रेड सी म्हणजेच तांबडा समुद्र आणि बाब अल मंदेब सामुद्रधुनीवर आपले वर्चस्व कमालीचे मजबूत केले आहे.

१. सामरिक नियंत्रण: यमन सरकारच्या माहितीनुसार, अंसार अल्लाहने बाब अल मंदेबपासून १६० किलोमीटर उत्तरेस असलेल्या ग्रेटर हनीश आणि लेसर हनीश या अत्यंत महत्त्वाच्या बेटांवर आपले लढाऊ सैनिक तैनात केले आहेत. याशिवाय मोखा, मयुन बेट आणि पेरिम बेटावर देखील हुतींनी ताबा मिळवला असून सौदी समर्थित सैन्याला तिथून माघार घ्यावी लागली आहे.

२. सौदीच्या अर्थव्यवस्थेवर थेट हल्ला: सौदी अरेबियाच्या आर्थिक नाड्या आवळण्यासाठी हुतींनी २०० हून अधिक ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ले केले आहेत. यामध्ये सौदीचे औद्योगिक शहरे, लष्करी पायाभूत सुविधा, शस्त्रास्त्रांचे साठे आणि तेल शुद्धीकरण कारखान्यांना लक्ष्य करण्यात आले. अॅक्सिस ऑफ रेझिस्टन्स गटांनी सौदीच्या ईस्ट-वेस्ट ऑइल पाइपलाइनच्या पंपिंग स्टेशनवर ड्रोन हल्ले करून ते पूर्णपणे खाक केले. हाय-रिझोल्यूशन सॅटेलाइट फोटोंमध्ये हे पंपिंग स्टेशन जळून राख झाल्याचे स्पष्ट दिसते. हॉर्मुझला बायपास करून जाणारी ही तेल वाहिनी बंद पडल्याने सौदीची तेल निर्यात ठप्प झाली आहे.

३. अंसार अल्लाहचा थेट इशारा: सौदीच्या हवाई हल्ल्यांना उत्तर देताना अंसार अल्लाहने इशारा दिला आहे की, वर्षानुवर्षे आर्थिक नाकेबंदी सहन केल्यानंतर आता त्यांच्याकडे गमावण्यासारखे काहीही उरलेले नाही. सौदीच्या विकसित पायाभूत सुविधा, विमानतळ आणि औद्योगिक शहरांना लक्ष्य करून सौदीला मोठे आर्थिक नुकसान पोहोचवण्याची धमकी त्यांनी दिली आहे.

४. जागतिक व्यापारावर परिणाम: बाब अल मंदेब हा आशिया आणि युरोपला जोडणारा सुएझ कालव्याचा मुख्य मार्ग आहे. हुतींनी स्पष्ट केले आहे की त्यांचा लढा केवळ सौदीशी असून इतर देशांच्या जहाजांना धोका नाही. तरीही, मार्ग असुरक्षित झाल्यास भारतासारख्या देशांच्या जहाजांना आफ्रिकेला वळसा घालून जावे लागेल, ज्यामुळे मालाची वाहतूक पोहोचण्यासाठी १५ ते २० दिवस जास्त लागतील.

हॉर्मुझची सामुद्रधुनी आणि इराणचा प्रतिहल्ला

दुसऱ्या बाजूला हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीत इराणने आपले वर्चस्व कायम ठेवले आहे. अमेरिकन लष्कराचे संरक्षण असताना देखील दक्षिण ओमानजवळ युएईच्या मालकीच्या एका तेलवाहू टँकरवर इराणने अँटी-शिप बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राने थेट हल्ला केला.

विशेष म्हणजे, इराणने हा हल्ला अमेरिकन शेअर बाजार उघडण्याच्या अवघ्या ५ मिनिटे आधी केला, ज्यामुळे अमेरिकन बाजारात खळबळ उडाली. ट्रम्प यांच्या सर्व दाव्यांना छेद देत इराण कोणत्याही परिस्थितीत मागे हटण्यास तयार नाही, हेच या घटनेतून सिद्ध होते.

अमेरिकन वर्चस्वाचा अस्त आणि नवा जागतिक पट

या संपूर्ण घडामोडींमधून एक गोष्ट स्पष्ट होत आहे की, जगावर गेली अनेक दशके राहिलेले अमेरिकेचे एकछत्री वर्चस्व आता कमकुवत होत चालले आहे. अमेरिका आंतरराष्ट्रीय बाजारात दबाव आणण्याचा प्रयत्न करत असली, तरी इराण आणि हुतींसारखे प्रादेशिक घटक अमेरिकन लष्करी ताकदीला थेट आव्हान देत आहेत.

भारतात आयोजित ब्रिक्स परिषदेच्या पार्श्वभूमीवर इराणचे अध्यक्ष पेझेश्कियान आणि युएईच्या प्रमुखांची झालेली भेट अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानली जात आहे. या बैठकीतून जागतिक राजकारणात नव्याने आकारास येणाऱ्या समीकरणांची नांदी पाहायला मिळाली असून, इराण आज एका प्रादेशिक महासत्तेप्रमाणे धोरणात्मक निर्णय घेताना दिसत आहे.

निष्कर्ष

जागतिक तेल संकट हे केवळ रशिया-युक्रेन युद्धाचे अपत्य नसून, अमेरिका आणि सौदी अरेबियाच्या मध्य पूर्वेतील चुकीच्या धोरणांचा परिपाक आहे. ट्रम्प यांचे राजकीय दावे आणि सोशल मीडियावरील वक्तव्ये अमेरिकेतील महागाई आणि राजकीय दबाव लपवू शकत नाहीत. तांबड्या समुद्रातील हुतींचे नियंत्रण आणि हॉर्मुझमधील इराणची आक्रमकता यांमुळे येत्या काळात इंधनाचे दर अधिक भडकण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. जगाचा दादा म्हणून वावरणाऱ्या अमेरिकेचा प्रभाव आता हळूहळू कमी होत असून एक नवी जागतिक व्यवस्था आकारास येत आहे.

• थेट संघर्ष आणि लष्करी कारवाया: २८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी अमेरिकेने इराणवर लष्करी कारवाई केली असून, या इराण-अमेरिका संघर्षामुळेच आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाचे दर प्रति बॅरल १०९ डॉलरवर पोहोचले आहे.
• इराणची क्षेपणास्त्र कारवाई: ओमानजवळ अमेरिकन लष्कराचे संरक्षण असलेल्या युएईच्या मालकीच्या एका तेलवाहू टँकरवर इराणने अँटी-शिप बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्राने थेट हल्ला केला.
• सामरिक रक्षण आणि अमेरिकेचे दावे: अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांचा दावा आहे की अमेरिकन लष्कर स्वतःचे नुकसान सहन करून हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून तेलाची वाहतूक सुरक्षित करत आहे.
• अमेरिकन वर्चस्वाला आव्हान: इराण हॉर्मुझच्या क्षेत्रात मागे हटण्यास तयार नसून, या प्रदेशात एका महासत्तेप्रमाणे स्वतःची ताकद दाखवून अमेरिकेच्या एकछत्री वर्चस्वाला थेट आव्हान देत आहे

Kanthak Suryatal