गेल्या महिनाभरापासून जी एक शांतता अनुभवली जात होती, ती गेल्या चार-पाच दिवसांत पूर्णपणे भंग पावली आहे. जागतिक व्यापाराचा आणि विशेषतः तेल पुरवठ्याचा मुख्य मार्ग असलेली ओमानची खाडी आणि हॉर्मुझची सामुद्रधुनी आता युद्धभूमी बनली आहे. इराणने ओमानच्या खाडीत अमेरिकेने घातलेली नाकेबंदी मोडून काढण्यासाठी अत्यंत आक्रमक पावले उचलण्यास सुरुवात केली आहे. हा केवळ दोन देशांमधील लष्करी संघर्ष नसून, जागतिक राजकारण, अर्थकारण आणि महासत्तांच्या वर्चस्वाला दिलेले थेट आव्हान आहे.
दावा विरुद्ध सत्य: रणांगणावरील ताजी घडामोड
या संघर्षात दोन्ही बाजूंनी एकमेकांवर गंभीर हल्ल्यांचे दावे आणि प्रतिदावे केले आहेत. शनिवारी अमेरिकेने इराणच्या तीन कच्च्या तेलाच्या टँकर्सना लक्ष्य केले. अमेरिकेच्या सेंट्रल कमांडने स्पष्ट केले की, हे टँकर्स ओमानच्या खाडीतील अमेरिकन नाकेबंदी तोडून तेल बाहेर काढण्याचा प्रयत्न करत होते, ज्याचे पुरावे आणि व्हिडिओ फुटेज अमेरिकेने जारी केले आहेत.
परंतु, हा हल्ला घडण्याच्या काही तास आधी इराणच्या स्थानिक माध्यमांनी वेगळाच दावा केला होता. इराणनुसार, त्यांच्या खारक बेटाजवळ उभ्या असलेल्या तेलवाहू जहाजावर अमेरिकेने चार मिसाइल डागली होती. या दाव्याला प्रत्युत्तर देताना अमेरिकन लष्कराने स्पष्ट केले की, इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्सने अमेरिकेच्या दोन प्रमुख युद्धनौकांवर (ज्यामध्ये एक विमानवाहू युद्धनौका आणि एक मार्गदर्शित क्षेपणास्त्र विनाशिका यांचा समावेश होता. थेट बॅलिस्टिक आणि अँटी-शिप क्रूझ क्षेपणास्त्रे डागली होती. अमेरिकेने हा हल्ला आपल्या युद्धनौकांसाठी अत्यंत गंभीर धोका असल्याचे म्हटले असून, शनिवारची कारवाई याच हल्ल्याचे चोख प्रत्युत्तर होती, असा दावा केला आहे.
तसेच इराणने दोन दिवसांपूर्वी जॉर्डनमधील अमेरिकेच्या मुफक अल-सल्टी एअरबेसवर देखील हल्ला केला होता. इराणने या हल्ल्याला प्रतिबंधात्मक हल्ला म्हटले आहे, कारण अमेरिकन सैन्य या एअरबेसवरून इराणवर हल्ला करण्याची तयारी करत असल्याची गुप्त माहिती इराणला मिळाली होती. या सर्व घडामोडींवरून स्पष्ट होते की, इराण आता केवळ बचावात्मक पवित्र्यात नसून थेट आणि अचूक हल्ले करत आहे.
इराणची रणनीती: अमेरिकेला दीर्घकालीन युद्धात थकवणे
अमेरिकेची गुप्तचर संस्था सीआयएच्या अहवालानुसार, इराण या युद्धाला मोठ्या स्तरावर नेण्याच्या तयारीत आहे. इराणची ही आक्रमकता एका मोठ्या आणि दीर्घकालीन योजनेचा भाग आहे. गेल्या ६ महिन्यांच्या संघर्षानंतर इराणने अमेरिकेच्या लष्करी ताकदीच्या मर्यादा ओळखल्या आहेत. इराणच्या आकलनानुसार, अमेरिका सध्या इराणमध्ये थेट जमिनीवरून लष्करी हल्ला करण्याच्या स्थितीत नाही आणि तशी हिंमतही दाखवू शकत नाही.
इराणची मुख्य रणनीती अमेरिकेला लष्करी, राजकीय आणि आर्थिक थकवा देण्याची आहे. अमेरिकेचे मिसाइल इंटरसेप्टर्स आणि अत्याधुनिक शस्त्रसाठा सततच्या संघर्षामुळे कमी होत चालला आहे, ज्याचा ताण वॉशिंग्टनवर स्पष्ट दिसत आहे. याशिवाय, बहरीनमध्ये असलेली अमेरिकन नौदलाची पाचवी फिफ्थ फ्लीट, कुवैत, कतार, सौदी अरेबिया आणि युएई मधील अमेरिकन लष्करी तळ इराणच्या क्षेपणास्त्रांच्या टप्प्यात आहेत आणि तिथे आधीच मोठ्या प्रमाणात हानी पोहोचवून इराणने अमेरिकेच्या मर्यादा उघड केल्या आहेत.
आर्थिक कोंडी आणि देशांतर्गत राजकीय दबाव
इराणला ठाऊक आहे की, हॉर्मुझच्या खाडीत तणाव वाढल्यास जागतिक बाजारात कच्च्या तेलाच्या आणि गॅसच्या किमती गगनाला भिडतील. हे जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी धक्कादायक ठरेल आणि याचा थेट फटका अमेरिकेला बसेल.
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, अमेरिकेत नोव्हेंबर महिन्यात मध्यावधी निवडणुका होणार आहेत. वाढती महागाई आणि युद्धाचा वाढता खर्च अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यासाठी अत्यंत डोकेदुखीचा विषय ठरणार आहे. अमेरिकन जनताच ट्रम्प यांच्या धोरणांना नाकारेल, अशी रणनीती इराणने आखली आहे, जी इराणसाठी एका मोठ्या विजयासारखी असेल. त्यामुळे इराण या युद्धाची गती आणि तीव्रता स्वतः ठरवत असून, अमेरिकेला त्यांच्या अटींवर युद्ध लढण्यास भाग पाडत आहे.
इराणवर अमेरिकेने आर्थिक नाकेबंदी आणि निर्बंध लादून दबाव आणण्याचा पुरेपूर प्रयत्न केला आहे. इराणमध्ये महागाई वाढली असून लोक रस्त्यावर निदर्शने करत आहेत, ही तिथली वास्तविकता आहे. परंतु, इराणच्या जनतेने दाखवलेला संयम आणि प्रतिकारशक्ती पाहता, केवळ आर्थिक दबावामुळे इराण नमणार नाही, हे अमेरिका आता समजून चुकली आहे. जर इराण या संकटातून यशस्वीपणे बाहेर पडला, तर तो जगातील एक मोठी शक्ती म्हणून उदयास येईल, ज्यामुळे अमेरिकेचे जागतिक वर्चस्व संपुष्टात येईल आणि जगातून अमेरिकेची भीती नष्ट होईल. याचे उदाहरण म्हणजे, जेव्हा अमेरिका कॅनडावर टॅरिफ लादते, तेव्हा कॅनडाही थेट काउंटर टॅरिफ लावण्याची हिंमत दाखवतो; कारण इराणच्या या प्रतिकारामुळे जगातील इतर देशांनाही महासत्तेशी भिडण्याचे बळ मिळाले आहे.
ट्रम्प यांची चेतावणी आणि पिकॅक्स माऊंटनचे रहस्य
या वाढत्या तणावादरम्यान अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणला कडक शब्दांत चेतावणी दिली आहे. त्यांनी म्हटले आहे की, गेल्या ५ महिन्यांत आम्ही काय केले हे सर्वांना ठाऊक आहे आणि इराणला कधीही अण्वस्त्रे मिळू दिली जाणार नाहीत; अन्यथा तिथे उपस्थित असलेल्या लोकांचे जगणे कठीण होईल.
या धमक्यांच्या पलीकडे जात, ट्रम्प प्रशासन आता इराणच्या पिकॅक्स माऊंटन वर हल्ल्याची योजना आखत असल्याचे समोर आले आहे. हे पिकॅक्स माऊंटन इराणच्या नतांझ येथील युरेनियम संवर्धन केंद्राजवळ आहे. वास्ट जनरलच्या अहवालानुसार आणि इस्रायली गुप्तचर अधिकाऱ्यांच्या माहितीनुसार, इराणने जमिनीच्या अत्यंत खोल भागात दोन मोठ्या बोगद्यांची प्रणाली तयार केली आहे. या सुरक्षित भूमिगत बोगद्यांमध्ये हजारो सेंट्रीफ्यूजेस लपवून ठेवण्यात आले आहेत, ज्यांचा वापर युरेनियम संवर्धनासाठी केला जातो.
पिकॅक्स माऊंटन हे जमिनीच्या खूप खोल असल्यामुळे सामान्य हवाई हल्ल्यांनी याचे कोणतेही नुकसान होत नाही. त्यामुळे जर अमेरिकेने आपल्या विशेष शस्त्रास्त्रांद्वारे या अत्यंत महत्त्वाच्या आण्विक तळावर यशस्वी हल्ला केला, तर इराणच्या अणुकार्यक्रमाला मोठा धक्का बसेल. अमेरिकेसाठी हा एक आऊटपॉईंट ठरू शकतो, ज्याचा वापर करून ट्रम्प स्वतःचा विजय घोषित करू शकतात आणि युद्धाची समाप्ती करू शकतात. कारण सध्या ट्रम्प यांना सन्मानजनक माघार घेण्यासाठी कोणताही मार्ग सापडत नाही आहे.
निष्कर्षात्मक विश्लेषण: पुढे काय?
हॉर्मुझमधील हा खेळ अत्यंत धोकादायक वळणावर पोहोचला आहे. इराण कोणत्याही तडजोडीसाठी तयार नाही; जोपर्यंत लेबनॉन आणि गाझामधील युद्ध थांबत नाही आणि अमेरिकेची नाकेबंदी उठत नाही, तोपर्यंत इराण मागे हटणार नाही, अशी त्यांची भूमिका आहे.
हा संघर्ष जर असाच पुढे रेंगाळत राहिला आणि एखाद्या हल्ल्यात मोठ्या संख्येने अमेरिकन सैनिक मारले गेले, तर युद्ध अत्यंत भयानक रूप धारण करेल. इराणला ठाऊक आहे की त्यांच्याकडे गमावण्यासारखे फार काही उरलेले नाही, त्यामुळे दबाव वाढल्यास ते अधिक धोका पत्करण्यास आणि आणखी आक्रमक होण्यास तयार आहेत. दुसरीकडे, सोमवारपासून आंतरराष्ट्रीय तेल बाजाराला आणि जागतिक पुरवठा साखळीला मोठे धक्के बसण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, हॉर्मुझच्या समुद्रात पेटलेली ही ठिणगी केवळ आखाती देशांपुरती मर्यादित न राहता संपूर्ण जगाला आपल्या विळख्यात घेण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे. महासत्तेचे वर्चस्व आणि एका प्रादेशिक शक्तीचा अस्तित्वाचा लढा यात जगाचे भविष्य पणाला लागले आहे.
