भारतीय राजकारणात सोशल मीडियाचा प्रभावी वापर करून निवडणुकांचे वारे फिरवण्याचे श्रेय ज्या विभागाला दिले जाते, त्या भाजप आयटी सेलमध्ये आतापर्यंतचा सर्वात मोठा बदल पाहायला मिळत आहे. गेल्या ११ वर्षांपासून भाजपच्या डिजिटल सैन्याचे नेतृत्व करणारे अमित मालवीय यांची अखेर या पदावरून सुट्टी करण्यात आली आहे. २०१५ पासून या पदावर विराजमान असलेल्या मालवीय यांनी भाजपला सोशल मीडियावर आक्रमक आणि अभेद्य बनवले होते, परंतु अलीकडच्या काही घटनांनी त्यांचे हे सामर्थ्य तोकड्या पडल्याचे सिद्ध केले आहे.
जंतरमंतर आणि आउट ऑफ सिलॅबस आंदोलन
अमित मालवीय यांच्या हकालपट्टीमागे जंतरमंतरवर झालेले तरुणांचे आंदोलन हे सर्वात मोठे कारण मानले जात आहे. नीट पेपर लीक प्रकरणावरून कॉकरोच जनता पार्टी या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या तरुणांच्या गटाने पुकारलेल्या आंदोलनाने सरकारला बॅकफुटवर आणले. मालवीय यांची आजवरची रणनीती ही कोणत्याही आंदोलनाला किंवा विरोधकांना सोशल मीडियावर देशद्रोही ठरवण्याची किंवा त्यांची खिल्ली उडवण्याची राहिली आहे. राहुल गांधी यांच्यासाठी चालवलेले पप्पू हे नॅरेटिव्ह असो किंवा शेतकरी आणि सीएए आंदोलनातील आंदोलकांना देशद्रोही ठरवणे असो, मालवीय यांनी नेहमीच आक्रमक पवित्रा घेतला होता. मात्र, नीट परीक्षेतील गोंधळामुळे रस्त्यावर उतरलेला तरुण वर्ग हा मालवीय यांच्यासाठी आउट ऑफ सिलॅबस ठरला. या आंदोलनाकडे दुर्लक्ष करणे किंवा ते दडपून टाकणे भाजपला शक्य झाले नाही. जेव्हा हे तरुण जंतरमंतरवर उपोषणाला बसले, तेव्हा सोशल मीडियावर सरकारविरोधात इतके तीव्र वातावरण निर्माण झाले की, खुद्द पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना स्वतः इन्स्टाग्रामवर येऊन मोर्चा सांभाळावा लागला. आयटी सेलची ही असमर्थता अमित मालवीय यांच्या पदासाठी घातक ठरली.
ट्विटर विरुद्ध इन्स्टाग्राम: बदलत्या तंत्रज्ञानाचे आव्हान
अमित मालवीय आणि त्यांची टीम प्रामुख्याने ट्विटरवर (X) अधिक सक्रिय होती. तिथे ठराविक हॅशटॅग चालवून नॅरेटिव्ह सेट करणे सोपे होते. पण जंतरमंतरवर आंदोलन करणारे तरुण हे ट्विटरवर वेळ घालवणारे नसून इन्स्टाग्रामवर सक्रिय असणारे होते. इन्स्टाग्रामवर भाजपची पकड आजही कच्ची असल्याचे या निमित्ताने समोर आले. तरुणांच्या भाषेतील संवाद आणि त्यांच्या समस्यांना भिडणारे कंटेंट तयार करण्यात मालवीय अपयशी ठरले, असा निष्कर्ष राजकीय विश्लेषकांनी काढला आहे. तरुणांशी असलेला हा कम्युनिकेशन गॅप भरून काढण्यासाठी आता भाजपला नव्या चेहऱ्यांची गरज भासू लागली आहे.
दीपक म्हस्के: नवे सारथी आणि विकेंद्रीकरणाचे नवे सूत्र
अमित मालवीय यांच्या जागी आता ५८ वर्षीय दीपक म्हस्के यांची आयटी सेलचे नवीन निमंत्रक म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आहे. दीपक म्हस्के हे केवळ एक नवीन नाव नसून त्यांच्याकडे भाजपचा १५ वर्षांचा दांडगा अनुभव आहे. छत्तीसगड भाजपचे प्रवक्ते राहिलेले म्हस्के यांनी बिहार, छत्तीसगड आणि पश्चिम बंगालसारख्या राज्यांमध्ये सोशल मीडिया रणनीती आणि डेटा ॲनॅलिसिसमध्ये मोलाची भूमिका बजावली आहे. विशेषतः २०२३ च्या छत्तीसगड विधानसभा निवडणुकीत त्यांनी नितीन नवीन यांच्यासोबत केलेले काम भाजपसाठी फायदेशीर ठरले होते. यावेळच्या बदलाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे सत्तेचे विकेंद्रीकरण. आता आयटी सेलचा केवळ एक चेहरा नसेल. म्हस्के यांच्या मदतीला चार नवीन सह-निमंत्रक देण्यात आले आहेत. यात महाराष्ट्रातून प्रीती गांधी, दिल्लीतून शिवंद द्विवेदी, उत्तराखंडमधून आलोक भट्ट आणि हरियाणातून अरुण यादव यांचा समावेश आहे. याचा अर्थ असा की, भाजप आता सोशल मीडियाची जबाबदारी एका व्यक्तीवर न सोपवता ती सात सह-संयोजकांच्या मदतीने विभागून देत आहे. यामागे प्रत्येक राज्याची भौगोलिक आणि सामाजिक परिस्थिती लक्षात घेऊन स्थानिक भाषेत आणि संदर्भात नॅरेटिव्ह तयार करण्याचा उद्देश आहे.
संघटनात्मक आणि मंत्रिमंडळातील बदलांचे संकेत
भाजपच्या या अंतर्गत बदलांचे पडसाद केवळ आयटी सेलपुरते मर्यादित नाहीत, तर त्याचे संकेत मंत्रिमंडळ विस्तारापर्यंत जात आहेत. नवीन टीममध्ये पीयूष गोयल यांना राष्ट्रीय कोषाध्यक्ष बनवण्यात आले आहे, ज्यामुळे त्यांच्या मंत्रिपदावर टांगती तलवार असल्याचे बोलले जात आहे. एक व्यक्ती एक पद या धोरणानुसार गोयल यांना मंत्रिमंडळातून बाहेर पडावे लागू शकते. दुसरीकडे, अनुराग ठाकुर यांचे नाव संघटनेच्या यादीत नसल्याने त्यांना मंत्रिमंडळात मोठी जबाबदारी मिळण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. तरुणांना आकर्षित करण्यासाठी तेजस्वी सूर्या आणि राघव चड्डा यांच्यासारख्या नावांचीही चर्चा आहे. राघव चड्डा यांनी नुकताच आपमधून भाजपमध्ये प्रवेश केल्याने त्यांना मंत्रिपद देऊन तरुणांमध्ये एक सकारात्मक संदेश देण्याचा प्रयत्न भाजप करू शकते. भाजपच्या नव्या टीममध्ये राम माधव यांना उपाध्यक्ष आणि स्मृती इराणी यांना महासचिव बनवून अनुभवालाही प्राधान्य दिले गेले आहे.
निष्कर्ष: नव्या डिजिटल युद्धाची तयारी
अमित मालवीय यांची एक्झिट हा केवळ एका पदाधिकाऱ्याचा बदल नसून ती भाजपच्या बदललेल्या मानसिकतेची पोचपावती आहे. जुन्या आक्रमक आणि विवादित पद्धती आता मतदारांना, विशेषतः तरुणांना आकर्षित करण्यासाठी पुरेशा नाहीत, हे भाजपला कळून चुकले आहे. तरुणांच्या समस्या, पेपर लीकसारखे ज्वलंत विषय आणि इन्स्टाग्रामवर चालणारे रिल्सचे राजकारण हाताळण्यासाठी आता अधिक संयमी आणि डेटावर आधारित रणनीतीची गरज आहे. दीपक म्हस्के आणि त्यांची टीम भाजपच्या या डिजिटल सैन्याला कितपत नवी उभारी देते, हे येणारा काळच ठरवेल. पण सध्या तरी, भाजप आयटी सेलमध्ये मालवीय युगाचा अंत झाला आहे आणि एका नव्या प्रयोगाची सुरुवात झाली आहे.
