गिनीज बुकमध्ये नाव कोरण्यासाठी कोट्यवधींची उधळपट्टी! काय आहे  राजकारणाचे सौंदर्यीकरण?

भव्यतेचा महामार्ग की विनाशाचा उत्सव? सरकारी कार्यक्रमांच्या खर्चाचे विश्लेषण

आजच्या काळात भारताची आर्थिक स्थिती आणि सरकारी भव्यतेचा विरोधाभास अत्यंत स्पष्टपणे समोर येत आहे. ज्या देशात थेट परकीय गुंतवणूक ९७% ने घटली आहे, त्याच देशात एका आंतरराष्ट्रीय विमानतळाच्या उद्घाटनासाठी कोट्यवधी रुपये खर्च केले जाणे हे चिंतेचे लक्षण आहे. आंध्र प्रदेशातील भोगपुरम विमानतळाच्या उद्घाटनासाठी नेमके किती पैसे खर्च झाले, याची माहिती ना सरकारने दिली, ना मुख्य प्रवाहातील प्रसारमाध्यमांनी विचारली.

गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्डचा अट्टहास आणि विद्यार्थ्यांचे नुकसान

भोगपुरम विमानतळाच्या उद्घाटनावेळी १३,००० शालेय विद्यार्थिनींना तिमसा हे पारंपरिक नृत्य करण्यासाठी एकत्र आणले गेले. यामागील मुख्य उद्देश गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड मध्ये नाव नोंदवणे हा होता. हे रेकॉर्ड करण्यासाठी ८ वी ते १० वीच्या विद्यार्थिनींना अभ्यासाऐवजी अनेक दिवस नृत्याचा सराव करावा लागला. या विद्यार्थिनींना १४० किमी लांबून ३००० बसद्वारे आणले गेले. एका खाजगी विदेशी कंपनीचे प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी मुलांचे शिक्षण पणाला लावणे कितपत योग्य आहे, असा सवाल उपस्थित होतो.

यापूर्वीही अशाच प्रकारचे वर्ल्ड रेकॉर्ड करण्यासाठी सरकारी यंत्रणा राबवली गेली आहे:

• आसाममध्ये बिहू नृत्य: ११,३०० लोकांनी नृत्य केले, ज्याचा खर्च १०० कोटी रुपये होता आणि गिनीज बुकला केवळ नाव नोंदवण्यासाठी १.६ कोटी रुपये दिले गेले.
• परीक्षा पे चर्चा: ३.५३ कोटी नोंदणी करून रेकॉर्ड बनवला गेला, पण प्रत्यक्षात परीक्षांची विश्वासार्हता संकटात आहे.

शिक्षणाचे बजेट विरुद्ध कार्यक्रमांची भव्यता

देशाच्या शिक्षण बजेटची परिस्थिती अत्यंत बिकट आहे. २०१३-१४ मध्ये शिक्षणाचे बजेट एकूण बजेटच्या ४.६% होते, जे २०२५-२६ मध्ये घटून २.५% वर आले आहे. गेल्या १० वर्षांत ९३,००० पेक्षा जास्त शाळा बंद झाल्या आहेत आणि सव्वा दोन कोटी मुले शाळाबाह्य झाली आहेत. तरीही, अशा भव्य कार्यक्रमांसाठी सरकारकडे पैसा कमी पडत नाही.

गिनीज बुक: रेकॉर्ड की व्यवसाय?

अनेकदा असा भास निर्माण केला जातो की गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड म्हणजे जागतिक मान्यता आहे. मात्र, वास्तवात गिनीज बुक ही एक प्रॉफिट मेकिंग खाजगी संस्था आहे. पैसे देऊन तुम्ही त्यांच्याकडून सल्लागार घेऊ शकता आणि रेकॉर्ड मोडण्यासाठी त्यांची टीम बोलावू शकता. पश्चिम कडून येणाऱ्या प्रत्येक संस्थेला नावे ठेवणारे सरकार केवळ मान्यता विकत घेण्यासाठी जनतेच्या घामाचा पैसा अशा संस्थांना देत आहे.

भव्यतेचे मानसशास्त्र: राजकारणाचे सौंदर्यीकरण 

पंतप्रधानांच्या प्रत्येक कार्यक्रमाला भव्य स्वरूप का दिले जाते? यामागे एक खोलवरचे मानसशास्त्र आहे. १९३५ मध्ये वॉल्टर बेंजामिन या विचारवंताने ‘राजकारणाचे सौंदर्यीकरण’ याबद्दल लिहिले होते. जेव्हा सामान्य जनतेची आर्थिक स्थिती खराब असते, तेव्हा राजकारणाला इतके भव्य आणि सुंदर बनवले जाते की जनता आपली दु:खे विसरून त्या सौंदर्यात हरवून जाते.यालाच राजकीय थिएटर म्हटले जाते, जिथे भव्य राम मंदिर सोहळा, जी-२० किंवा योग दिवस यांसारख्या इव्हेंटद्वारे नेत्याला इतिहास निर्माता म्हणून सादर केले जाते. यात जनतेला एका जबाबदार नागरिकाऐवजी केवळ एक प्रेक्षक बनवून ठेवले जाते.

फसव्या योजना आणि उत्तरदायित्वाचा अभाव

सरकारी आकडेवारी आणि जमिनीवरील वास्तव यात मोठी तफावत आहे:

• उडान योजना: ६६३ हवाई मार्ग सुरू केल्याचे सांगण्यात आले, पण ५०% मार्ग बंद झाले आहेत.
• कुशीनगर विमानतळ: ३२७ कोटी खर्च करून उद्घाटन झाले, पण निवडणुकांनंतर ते विमानतळ बंद पडले आहे.
• खजुराहो विमानतळ: या विमानतळाला कंझ्युमर सॅटिस्फॅक्शनमध्ये उच्च रँकिंग मिळाले, परंतु जुलै महिन्यात तिथून एकही व्यावसायिक विमान उडाले नाही.

५०० रुपयांसाठी अटी, पण इव्हेंटसाठी उधळपट्टी

जेव्हा सामान्य जनतेला मदत देण्याची वेळ येते, तेव्हा सरकार अनेक अटी घालते. उदाहरणार्थ, दिल्लीत महिलांना २५०० रुपये देण्यासाठी अनेक स्तरांवर स्क्रीनिंग, वीज बिल मर्यादा आणि वार्षिक उत्पन्नाच्या अटी घातल्या गेल्या आहेत. पण दुसरीकडे, पंतप्रधानांच्या ४ तासांच्या भोपाळ दौऱ्यासाठी २३ कोटी रुपये खर्च केले जातात, ज्यातील १३ कोटी फक्त लोकांना आणण्यासाठी खर्च होतात.

निष्कर्ष: लोकशाहीचा शेवट?

२०१४ पूर्वी सरकारी कार्यक्रम साधे असायचे आणि विविध मंत्र्यांना उद्घाटनाची संधी मिळायची, ज्यामुळे खर्च कमी व्हायचा. आता मात्र प्रत्येक कार्यक्रम राजकीय बनवला गेला आहे, जिथे सरकारी पैशावर राजकीय पक्षांचे झेंडे आणि चिन्हे लावली जातात. हे केवळ खर्चाचे प्रकरण नाही, तर उत्तरदायित्वाच्या समाप्तीचे लक्षण आहे. जिथे प्रत्येक पैशाचा हिशोब दिला जायचा, तिथे आता फक्त गिनीज वर्ल्ड रेकॉर्ड आणि भव्यतेच्या मागे लपलेला विकासाचा पोकळ दावा शिल्लक राहिला आहे. सामान्य जनतेने हे ओळखणे गरजेचे आहे की, त्यांना दाखवले जाणारे हे थिएटर त्यांच्याच खिशातून कापलेल्या पैशातून उभे राहिले आहे.