दडपशाहीचा नवा चेहरा देशाची राजधानी दिल्ली, जिथे लोकशाहीचा श्वास गुदमरतोय की काय, असा प्रश्न पडावा अशी परिस्थिती निर्माण झाली आहे. जंतर-मंतरवर आपल्या हक्कासाठी, पेपर फुटीविरुद्ध आणि शैक्षणिक सुधारांसाठी जमलेल्या निशस्त्र विद्यार्थ्यांवर ज्या प्रकारे बळाचा वापर करण्यात आला, तो केवळ संतापजनक नाही तर मानुसकीला काळिमा फासणारा आहे. ज्या बंदुकीने आतापर्यंत किमान १७ जणांचा बळी घेतला आहे आणि हजारो लोकांना कायमचे अपंग केले आहे, ती पेलेट गन दिल्लीच्या रस्त्यांवर विद्यार्थ्यांच्या विरोधात वापरली गेली. हे केवळ गर्दी पांगवण्यासाठी केलेले कृत्य नसून, तरुणाईच्या मनात दहशत निर्माण करण्याचा एक जाणीवपूर्वक प्रयत्न असल्याचे दिसून येते.
साहिल लोचव: एक प्रातिनिधिक बळी या अमानुष कारवाईचा सर्वात विदारक चेहरा म्हणजे साहिल लोचव हा तरुण विद्यार्थ, राजकीय विज्ञानाचा विद्यार्थी असलेला साहिल, पोलीस भरती होऊन देशाची सेवा करण्याचे स्वप्न पाहत होता. पेपर फुटीमुळे त्याचे आणि त्याच्यासारख्या लाखो विद्यार्थ्यांचे भविष्य टांगणीला लागले आहे. २० जुलै रोजी जेव्हा तो हातात तिरंगा घेऊन शांततेत निषेध नोंदवत होता, तेव्हा त्याच्यावर अत्यंत जवळून पेलेट गन चालवण्यात आली. आज साहिलच्या एका डोळ्याची दृष्टी ९९% गेली आहे. ज्या तरुणाला पोलीस बनून कायदा राखायचा होता, त्यालाच कायद्याच्या रक्षकांनी (पोलिसांनी) कायमचे अंधत्व दिले आहे.
पेलेट गन: प्राणघातक की केवळ कमी घातक? सरकार आणि पोलीस या शस्त्राला कमी घातक म्हणतात, पण वास्तवात हे शस्त्र एखाद्याला कायमचे अपंग किंवा ठार मारण्यास पुरेसे आहे. पेलेट गन ही मुळात १२ बोरची बंदूक असते, ज्यामध्ये ५०० हून अधिक धातूचे छर्रे असतात. जेव्हा ही बंदूक चालवली जाते, तेव्हा हे छर्रे फटाक्यासारख्या स्फोटाने बाहेर पडतात आणि समोरच्या व्यक्तीच्या शरीरात घुसतात. गृह मंत्रालयाच्याच आकडेवारीनुसार, २०१५ ते २०१७ दरम्यान या बंदुकीने १७ लोकांचा मृत्यू झाला आहे. इतकेच नाही तर २०१६ ते २०१९ दरम्यान १३९ लोक या शस्त्रा मुळे कायमचे आंधळे झाले आहेत. अशा प्राणघातक शस्त्राचा वापर विद्यार्थ्यांवर करणे हे कोणत्याही सुसंस्कृत समाजात समर्थनीय ठरू शकत नाही.
नियमांची पायमल्ली आणि क्रूरतेचा कळस कोणतेही शस्त्र वापरण्याचे काही नियम असतात. पेलेट गन वापरताना ती किमान ४०० ते ५०० मीटर अंतरावरून चालवणे बंधनकारक आहे, जेणेकरून छर्रे विखुरले जातील आणि प्राणहानी होणार नाही. मात्र, जंतर-मंतरवरील घटनेत साहिलच्या चेहऱ्यावर आणि डोळ्यावर ज्या प्रकारे जखमा झाल्या आहेत, त्यावरून हे स्पष्ट होते की बंदूक अत्यंत जवळून चालवली गेली होती.
सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, या बंदुकांना पुढे डिफ्लेक्टर लावलेले असतात. डिफ्लेक्टरचे काम छर्र्यांना विखुरणे असते जेणेकरून ते थेट कोणाच्या डोळ्यात किंवा छातीत घुसू नयेत. साहिलच्या प्रकरणात हे डिफ्लेक्टर जाणीवपूर्वक काढून टाकले गेल्याचा संशय व्यक्त केला जात आहे, कारण छर्रे एकाच जागी केंद्रित झाले होते. हे कृत्य केवळ कर्तव्यपालनाचे नसून, गंभीर दुखापत करण्याच्या इराद्याने केलेले क्रूर कृत्य वाटते.
उत्तरदायित्व कोणाचे? दिल्ली पोलीस आणि निमलष्करी दले थेट केंद्रीय गृहमंत्री अमित शाह यांच्या अंतर्गत येतात. जेव्हा पोलीस अधिकारी ओळख लपवण्यासाठी हेल्मेट घालतात, नेमप्लेट काढतात किंवा साध्या कपड्यांत येतात, तेव्हा त्यांच्या हेतूवर शंका निर्माण होते. रॅपिड ॲक्शन फोर्सच्या महिला अधिकाऱ्यांनी नेमप्लेट का काढली, याचे दिलेले उत्तर उन्हामुळे किंवा गर्दीत पडू नये म्हणून हे अत्यंत हास्यास्पद आहे. वास्तवात, कायद्याचे उल्लंघन करताना आपली ओळख उघड होऊ नये, हीच यामागची भीती असते.
पर्याय असताना पेलेट गनच का? २०१६ मध्ये सरकारनेच पेलेट गनला पर्याय शोधण्यासाठी समिती स्थापन केली होती. पावा शेल (मिरचीचा धूर) स्टन गन किंवा टीयर गॅस (अश्रूधूर) असे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत जे गर्दीला पांगवू शकतात पण कायमचे अपंग करत नाहीत. असे असतानाही, थेट पेलेट गनचा वापर करणे हे अंतिम पर्याय या सर्वोच्च न्यायालयाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे उल्लंघन आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या २०२० च्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, धातूच्या छर्र्यांचा वापर कधीही केला जाऊ नये.
निष्कर्ष: व्यवस्थेचा पराभव ज्या देशात तरुण आपल्या शिक्षणासाठी आणि नोकरीसाठी रस्त्यावर उतरतात आणि बदल्यात त्यांना कायमचे अंधत्व दिले जाते, त्या देशाची लोकशाही धोक्यात आहे. पेपर फुटीच्या विरोधात आवाज उठवणे हा गुन्हा आहे का? तिरंगा हातात धरणाऱ्या तरुणाला गोळी मारणे ही कसली देशभक्ती? हे दमन केवळ एका विद्यार्थ्याचे नाही, तर या देशातील प्रत्येक त्या तरुणाचे आहे जो न्याय मागत आहे. सत्तेच्या बळावर आणि बंदुकीच्या जोरावर तुम्ही आवाज दाबू शकता, पण विचार मरत नाहीत. जंतर-मंतरवर सांडलेले रक्त आणि साहिलच्या डोळ्यातील तो अंधार भविष्यात सरकारला नक्कीच जाब विचारल्याशिवाय राहणार नाही.
