१५ जूनचा मोठा धमाका: अमेरिका-इराण समझोता आणि युद्धाच्या छायेत शांततेचा प्रयोग

डोनाल्ड ट्रम्प आणि इराण यांच्यातील संबंधांचा इतिहास पाहिला तर तो एखाद्या ज्वालामुखीसारखा आहे, जो कधी शांत वाटतो तर कधी अचानक धगधगू लागतो. २८ फेब्रुवारीपासून आजतागायत (१५ जून) ट्रम्प यांनी ज्या प्रकारे आपली भूमिका वारंवार बदलली आहे, ती जागतिक राजकारणातील एक अत्यंत गुंतागुंतीची खेळी ठरली आहे. कधी युद्धाच्या उंबरठ्यावर नेऊन ठेवणाऱ्या धमक्या, तर कधी मोठ्या कराराच्या (Big Deal) घोषणा करून त्यांनी हा विषय सतत चर्चेत आणि धगधगता ठेवला आहे.

धमक्या आणि नाकेबंदीचा काळ: संघर्षाची पार्श्वभूमी

फेब्रुवारीच्या उत्तरार्धापासून ट्रम्प प्रशासनाने इराणवर दबाव वाढवण्याचे तंत्र अवलंबले होते. इराणला जागतिक स्तरावर एकटं पाडण्यासाठी अमेरिकेने हॉर्मूसच्या सामुद्रधुनीमध्ये (Strait of Hormuz) आपली मोठी लष्करी शक्ती तैनात केली होती. स्रोतांनुसार, अमेरिकेने हॉर्मूसमध्ये आपले १९ पेक्षा जास्त विनाशिका (Destroyers) आणि विमानवाहू युद्धनौका (Aircraft Carriers) पाठवून इराणची नाकेबंदी केली होती. या नाकेबंदीमुळे तिथून जाणाऱ्या प्रत्येक जहाजावर अमेरिकेची नजर होती, ज्यामुळे इराणची आर्थिक कोंडी झाली होती. ट्रम्प यांनी वारंवार इराणला गंभीर परिणामांच्या धमक्या दिल्या होत्या, ज्यामुळे हा भाग युद्धाच्या छायेत होता.

अचानक डीलची घोषणा: ट्रम्प यांचा यू-टर्न

परंतु, १५ जूनच्या ताज्या घडामोडींनी जगाला आश्चर्याचा धक्का दिला. जो नेता काही दिवसांपूर्वी युद्धाची भाषा करत होता, त्याच डोनाल्ड ट्रम्प यांनी आता इराणसोबत एक मोठी डील (Big Deal) झाल्याचा दावा केला आहे. ट्रम्प यांच्या म्हणण्यानुसार, अमेरिका आणि इराण यांच्यात सामंजस्य करारावर (MoU) सहमती झाली आहे. ही घोषणा म्हणजे ट्रम्प यांच्या धोरणातील एक मोठा बदल मानला जात आहे. जिनेवामध्ये दोन्ही देशांचे प्रतिनिधी भेटून या करारावर स्वाक्षरी करू शकतात, अशी शक्यता वर्तवण्यात आली आहे.

इराणच्या अटी आणि ट्रम्प यांची तडजोड

ट्रम्प यांनी ही डील जाहीर केली असली तरी, इराणने मात्र अत्यंत सावध भूमिका घेतली आहे. इराणने स्पष्ट केले आहे की, जोपर्यंत अमेरिका आपल्या अटी पूर्ण करत नाही, तोपर्यंत या करारावर स्वाक्षरी होणार नाही. इराणच्या प्रमुख अटी पुढीलप्रमाणे आहेत:

• हॉर्मूसमधून सैन्य माघार: अमेरिकेने हॉर्मूसच्या सामुद्रधुनीतून आपली सेना मागे घेतली पाहिजे आणि ही प्रक्रिया आज रात्रीपासूनच सुरू व्हावी, अशी इराणची अट आहे.
• जप्त मालमत्ता मुक्त करणे: अमेरिकेने इराणची जप्त केलेली सुमारे १२ अब्ज अमेरिकन डॉलर्सची मालमत्ता त्वरित मुक्त करावी.
• सुरुंग हटवणे: हॉर्मूसमध्ये पेरलेले सुरुंग (Mines) हटवणे ही एक मोठी अट आहे. हे सुरुंग काढणे ही तांत्रिकदृष्ट्या वेळखाऊ प्रक्रिया असली तरी, ती पूर्ण झाल्याशिवाय इराण पुढील पाऊल उचलणार नाही.

ट्रम्प यांनी या अटी मान्य करण्याच्या हालचाली सुरू केल्याचे संकेत दिले आहेत, ज्यामुळे हा विषय पुन्हा एकदा चर्चेच्या केंद्रस्थानी आला आहे.

अण्वस्त्र मुद्दा: चर्चेचे धगधगते ६० दिवस

ट्रम्प यांनी ही डील जाहीर करताना इराणच्या अण्वस्त्र कार्यक्रमाबाबत (Nuclear Program) किंवा युरेनियम संवर्धनाबाबत अद्याप कोणताही ठोस शब्द इराणकडून घेतलेला नाही. इराणने या मुद्द्यावर कोणतीही तडजोड केलेली नाही. या करारांतर्गत अशी योजना आहे की, आधी हॉर्मूसमधील लष्करी हालचाली थांबतील, इराणचा पैसा मुक्त होईल आणि त्यानंतरच्या ६० दिवसांच्या काळात अण्वस्त्र मुद्द्यावर चर्चा केली जाईल. याचा अर्थ असा की, ट्रम्प यांनी हा मूळ विषय अद्याप ओपन ठेवला आहे, ज्यामुळे भविष्यात पुन्हा तणाव निर्माण होण्याची शक्यता कायम आहे.

इस्रायलचा विरोध आणि ट्रम्प यांची फटकार

ट्रम्प यांच्या या बदलत्या भूमिकेमुळे अमेरिकेचा सर्वात जवळचा मित्र देश असलेल्या इस्रायलमध्ये भीती आणि घबराट पसरली आहे. इस्रायलला वाटते की हा करार म्हणजे त्यांची आतापर्यंतची सर्वात मोठी हार असेल. या तणावादरम्यान, इस्रायलने लेबनॉनमध्ये हल्ले केले, ज्यामुळे इराण संतापला होता. सूत्रांनुसार, ट्रम्प यांनी या हल्ल्यांनंतर इस्रायलचे पंतप्रधान नेतन्याहू यांना फोन करून फटकारले असल्याचेही बोलले जात आहे. ट्रम्प एका बाजूला शांततेची चर्चा करत आहेत आणि दुसऱ्या बाजूला आपल्या मित्रांनाही नियंत्रणात ठेवण्याचा प्रयत्न करत आहेत, हे त्यांच्या बदलत्या रणनीतीचे लक्षण आहे.

इराणमधील जनतेचा असंतोष आणि अविश्वास

ट्रम्प यांच्या या प्रस्तावावर केवळ बाहेरूनच नाही, तर इराणच्या आतूनही विरोध होत आहे. काल इराणमध्ये अनेक ठिकाणी निदर्शने झाली, जिथे लोकांनी अमेरिकेसोबतच्या कोणत्याही कराराला विरोध केला. इराणच्या जनतेला आणि अनेक अधिकाऱ्यांना अमेरिकेच्या आश्वासनांवर विश्वास नाही. ट्रम्प यांनी आश्वासन दिले तरी जोपर्यंत ते प्रत्यक्षात उतरत नाही, तोपर्यंत कोणतीही स्वाक्षरी होणार नाही, असा पवित्रा इराणने घेतला आहे.

निष्कर्ष: धगधगते राजकारण

२८ फेब्रुवारीपासून ट्रम्प यांनी कधी सर्व नाकेबंदी करू असे धमकावले, तर कधी “आम्ही मोठे मित्र होऊ शकतो” अशा शैलीत डीलची भाषा केली. आज १५ जून रोजी परिस्थिती अशी आहे की:

• अमेरिकेचे सैन्य हॉर्मूसमधून आज रात्री मागे हटणार का?
• १२ अब्ज डॉलर्स इराणला परत मिळणार का?
• नेतनयाहू या डीलमध्ये अडथळा आणणार का?

या प्रश्नांची उत्तरे येणारा काळच देईल. पण ट्रम्प यांनी ज्या प्रकारे धमक्या आणि बोलणी यांचा खेळ खेळला आहे, त्यामुळे इराणचा प्रश्न सुटण्याऐवजी सतत ‘धगधगता’ राहिला आहे. ट्रम्प यांची ही शैली जागतिक राजकारणात अनिश्चितता निर्माण करणारी ठरली आहे, जिथे प्रत्येक रात्री एक नवीन वळण पाहायला मिळते.