सोनिया गांधींच्या बिलॉंगिंगने टीकाकारांची तोंडं का बंद केली? ज्येष्ठ पत्रकार कुमार केतकर यांचे विशेष विश्लेषण राजकारण म्हणजे विष…; सोनिया गांधींच्या आत्मकथेतील ते ५ खुलासे ज्यांनी राजकीय वर्तुळ हादरवले! राजकीय वादांपलीकडचा एक विलक्षण वैयक्तिक प्रवास भारतीय राजकारणाच्या केंद्रस्थानी तब्बल तीन-चार दशके राहिलेल्या आणि देशातील सर्वात जुन्या काँग्रेस पक्षाच्या २४ वर्षे अध्यक्षपद सांभाळलेल्या सोनिया गांधी यांचे बिलॉंगिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह (Belonging: A Journey of Love) हे आत्मचरित्र सध्या संपूर्ण देशभरात चर्चेचा विषय ठरत आहे. एखादे पुस्तक प्रकाशित झाल्यावर त्याला ‘हॅरी पॉटर’ या जागतिक कीर्तिमंतासारखी प्रचंड लोकप्रियता आणि वाचकांची उत्स्फूर्त उत्सुकता लाभावी, असा दुर्मिळ योग या पुस्तकाच्या निमित्ताने पाहायला मिळत आहे. सोनिया गांधी यांच्यावर आजवर अनेक लेखकांनी व पत्रकारांनी पुस्तके लिहिली; परंतु त्यांनी स्वतःच्या आयुष्याची कहाणी प्रथमच स्वतःच्या शब्दांत, एका संवेदनशील फर्स्ट पर्सन अकाउंटच्या रूपात मांडली आहे. ज्येष्ठ पत्रकार आणि माजी खासदार कुमार केतकर यांच्या मते, ज्या लोकांना या पुस्तकातून केवळ राजकीय उलथापालथी किंवा राजकीय चिखलफेक पाहायला मिळेल अशी अपेक्षा होती, त्यांना हे पुस्तक वाचून मोठा धक्का बसेल. कारण या पुस्तकात केवळ ३० ते ३५ टक्के राजकारण आहे, तर उर्वरित ६५ ते ७० टक्के भाग हा एका अत्यंत साध्या, मध्यमवर्गीय मुलीचा अद्भुत प्रेमप्रवास, कौटुंबिक संघर्ष, मानवी नातेसंबंध आणि जीवनातील कौटुंबिक शोकांतिकांचा प्रामाणिक दस्तऐवज आहे. जर या पुस्तकाला अन एक्सेप्शनल लव्ह स्टोरी असे नाव दिले असते, तरी ते वावगे ठरले नसते. इटलीतील साधेपण ते लंडनचे कॅम्ब्रिज: प्रेमकथा आणि कौटुंबिक विरोधाचा सामना सोनिया गांधी यांच्या सुरुवातीच्या आयुष्याबद्दल भारतात अनेक गैरसमज पसरवले गेले होते. परंतु या पुस्तकातून त्यांच्या बालपणाचे आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमीचे अत्यंत पारदर्शक चित्र समोर येते. इटलीतील एका छोट्या शहरात राहणाऱ्या एका अत्यंत सर्वसामान्य खालच्या मध्यमवर्गीय कुटुंबात त्या वाढल्या. त्यांचे वडील दुसऱ्या महायुद्धात रशियन सैन्याच्या तुरुंगात बंदी होते. तेथे त्यांनी रशियन भाषा शिकली आणि म्हणूनच त्यांनी आपल्या तिन्ही मुलींना सोनिया, अंटोनिया अशी रशियन नावे दिली होती. त्यामुळे ‘सोनिया’ हे नाव त्यांनी भारतात आल्यावर धारण केलेले नसून ते त्यांचे मूळ नावच होते, हा एक महत्त्वाचा उलगडा या पुस्तकातून होतो. वयाच्या अवघ्या १९ व्या वर्षी इंग्रजी भाषा शिकण्यासाठी लंडनला गेलेल्या सोनिया यांची भेट कॅम्ब्रिजमध्ये शिकणाऱ्या राजीव गांधी यांच्याशी झाली. एका ग्रीक रेस्टॉरंटमध्ये झालेल्या या भेटीतून मैत्री आणि पुढे प्रेमाचा प्रवास सुरू झाला. सुरुवातीला त्यांच्या संवादात भाषेचा मोठा अडसर होता. राजीव गांधी यांना केवळ हिंदी आणि इंग्रजी येत होते, तर सोनिया यांची इंग्रजी कच्ची होती आणि राजीव यांना इटालियन भाषा येत नव्हती. या प्रेमकथेला दोन्ही बाजूंच्या कुटुंबांकडून सुरुवातीला मोठा विरोध आणि शंकांचा सामना करावा लागला: सोनिया यांच्या कुटुंबाचा विरोध: सोनिया यांच्या आईने जेव्हा भारताच्या एका मुलाबद्दल वडिलांना सांगितले, तेव्हा त्यांचे वडील अत्यंत रागावले. त्यांनी सोनिया यांची पत्रे फेकून दिली आणि अभ्यास सोडून हे धंदे करतेस म्हणून पुन्हा कॅम्ब्रिजला जाण्यास सक्त मनाई केली. इंदिरा गांधींची शंका व चाचणी: दुसरीकडे, भारताच्या पंतप्रधान असलेल्या इंदिरा गांधी यांना राजीव कोणा मुलाच्या प्रेमात पडला आहे याबद्दल साशंकता होती. त्यांनी आपले खाजगी सहाय्यक पी. एन. हक्सरांना लंडनला पाठवून सोनिया कोण आहे आणि राजीवसाठी योग्य आहे का, याची गुप्त पडताळणी केली होती. सोनिया यांनाही ही आपल्या योग्यतेची चाचणी घेतली जात असल्याची जाणीव झाली होती. फ्रेंच भाषेचा धागा: पुढे जेव्हा सोनिया भारतात आल्या, तेव्हा इंदिरा गांधींशी त्यांचा संवाद लवकरात लवकर साधला गेला, कारण इटलीत असताना सोनिया थोडी फ्रेंच भाषा शिकल्या होत्या आणि इंदिरा गांधी उत्कृष्ट फ्रेंच बोलत असत. राजीव गांधी यांच्याशी मोडक्या-तोडक्या इंग्रजीत बोलणाऱ्या सोनिया यांचा इंदिरा गांधींशी फ्रेंच भाषेतून संवाद घडला. एका चांगल्या हिंदी चित्रपटातील कौटुंबिक नाट्याप्रमाणे चाललेला हा प्रवास सोनिया गांधी यांनी अत्यंत सुसंस्कृत आणि जिव्हाळ्याच्या भाषेत मांडला आहे. भारतीयत्वाचा स्वीकार, अन्नसंस्कृती आणि कौटुंबिक शोकांतिका एक परदेशी मुलगी भारतात आल्यानंतर इथली संस्कृती, भाषा आणि जीवनशैली कशी आत्मसात करते, याचे सुंदर वर्णन पुस्तकात आहे. सोनिया गांधी यांनी आपल्या पुस्तकात अन्नसंस्कृतीबद्दल मोकळेपणाने लिहिले आहे. इंग्रजांच्या अळणी आणि वाईट जेवणावर त्यांनी कडक टीका केली आहे, ज्यावर इंग्रज वाचक कदाचित वैतागतील. सुरुवातीला भारतीय मसाल्यांची सवय नसल्याने त्यांना त्रास झाला, परंतु हळूहळू चिकन मसाल्यासारखे भारतीय पदार्थ त्यांना आवडू लागले. एका अस्सल गृहिणीच्या नजरेतून त्यांनी भारतीय स्वयंपाकघर आणि जेवणाचा प्रवास टिपला आहे. या आनंदी प्रवासासोबतच सोनिया गांधी यांच्या आयुष्यात आलेल्या भीषण शोकांतिकांचे पदरही या आत्मकथेतून उघड होतात: पहिल्या अपत्याचे निधन: १९६९ साली त्यांच्या पहिल्या अपत्याचा जन्म झाला होता, परंतु कर्करोगामुळे त्या अत्यंत देखण्या बाळाचा मृत्यू झाला. ही अत्यंत खाजगी आणि करुण शोकांतिका फारशा लोकांना ठाऊक नव्हती. त्यानंतर १९७० मध्ये राजीव गांधी (दुसरे अपत्य) आणि पुढे इतर मुलांचा जन्म झाला. इंदिरा गांधींची नृशंस हत्या: ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी सकाळी जेव्हा इंदिरा गांधींवर गोळ्या झाडल्या गेल्या, तेव्हा सोनिया गांधी धावत बाहेर आल्या. रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेल्या इंदिराजींना त्यांनी उचलून गाडीत घेतले. रुग्णालयात जाईपर्यंत इंदिरा गांधींचे रक्त सोनिया यांच्या साडीवर आणि मांडीवर साचले होते. त्या अत्यंत विषण्ण आणि भयानक परिस्थितीत त्या इंदिराजींना एम्स रुग्णालयात घेऊन गेल्या होत्या. राजकारण म्हणजे विष: सत्तेविषयी अनास्था आणि विरोधी प्रतिमांचा धुव्वा सोनिया गांधी यांनी पुस्तकात स्पष्टपणे म्हटले आहे की, राजकारण हे माझ्यासाठी विष होते. त्यांना राजकारणाची अजिबात आवड नव्हती आणि राजीव गांधी यांनी कधीही राजकारणात किंवा पंतप्रधान पदावर येऊ नये, अशीच त्यांची ठाम इच्छा होती. इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर राजीव गांधी पंतप्रधान झाले, तेव्हा सोनिया गांधी यांच्या मनात सतत एकाच गोष्टीची भीती असायची माझ्या नवऱ्याचीही हत्या होणार! त्या रोज त्याच दहशतीत जगत होत्या आणि दुर्दैवाने १९९१ मध्ये तोच भयानक प्रसंग घडला. राजीव गांधींच्या हत्येनंतर काँग्रेस वर्किंग कमिटीने सोनिया गांधींना पंतप्रधानपदाची सूत्रे हाती घेण्याची विनंती केली होती, परंतु त्यांनी ते ठामपणे नाकारले. पुढे २००४ मध्येही पंतप्रधानपद चालून आले असताना त्यांनी मनमोहन सिंग यांची निवड केली. विरोधी पक्षांनी १९९१ सालापासून सोनिया गांधी यांच्याबद्दल अनेक नकारात्मक प्रतिमा तयार केल्या होत्या त्या परदेशी आहेत, त्यांना सत्तेची हाव आहे, अब्दुल कलाम यांनी त्यांना पंतप्रधान होण्यापासून रोखले, इत्यादी. परंतु या पुस्तकामुळे विरोधी पक्षांनी तयार केलेल्या दुषणांच्या आणि अपप्रचाराच्या इमारती एखाद्या पत्त्यांच्या बंगल्याप्रमाणे कोसळल्या आहेत. या पुस्तकात कुठेही सोनिया गांधी यांनी सत्तेचा अहंकार किंवा पंतप्रधान होण्याची आकांक्षा दाखवलेली नाही. आणीबाणी आणि राजकीय संघर्षांवर संयमी भूमिका ज्येष्ठ पत्रकार कुमार केतकर यांच्या विश्लेषणानुसार, या पुस्तकाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे सोनिया गांधी यांनी आपल्या राजकीय विरोधकांवर किंवा कठीण प्रसंगांवर लिहिताना बाळगलेला अद्भुत संयम आणि सुसंस्कृतपणा. आणीबाणी : आणीबाणीच्या संदर्भात लिहिताना त्यांनी संजय गांधी यांच्या आणीबाणी समर्थक भूमिकेचा उल्लेख केला आहे. रजनी पटेल आणि सिद्धार्थ शंकर राय यांनी इंदिरा गांधींना घटनात्मक मार्गाने आणीबाणी लावण्याचा सल्ला दिला होता. तसेच ऑगस्ट १९७५ मधील बांगलादेशचे राष्ट्रप्रमुख मुजीबुर रहमान यांच्या संपूर्ण कुटुंबाचे हत्याकांड आणि १९७३ मधील चिलीमधील अलोंदे यांची हत्या या जागतिक घडामोडींमुळे देशात सुरखेचे वातावरण तंग होते. इंदिरा गांधींनी आणीबाणी जास्त काळ लांबवल्याबद्दल नंतर खेद (Regret) व्यक्त केला होता, याचा संदर्भ पुस्तकात येतो. विरोधकांबद्दल द्वेषाचा अभाव: व्ही. पी. सिंग, बोफोर्स प्रकरण, शरद पवार यांनी विदेशी मुद्द्यावरून काँग्रेस सोडून काढलेला शब्द, किंवा अण्णा हजारे यांचे आंदोलन या सर्व संवेदनशील विषयांवर सोनिया गांधी यांनी अत्यंत मर्यादित, संयमी आणि कुठलाही द्वेष किंवा अभिनिवेश न दाखवता मांडणी केली आहे. त्यांनी कोणाचीही बदनामी करण्याचा प्रयत्न केलेला नाही. प्रखर भारतीयत्व, भगवद्गीता आणि सर्वधर्मसमभाव सोनिया गांधी यांच्या भारतीयत्वावर आणि देशभक्तीवर टीका करणाऱ्यांना हे पुस्तक एक सडेतोड उत्तर देते. पुस्तकाच्या सुरुवातीला ऋग्वेदातील श्लोक आहे. सोनिया गांधी यांनी नमूद केले आहे की, ज्या ज्या वेळी त्या आयुष्यात मोठ्या संकटात किंवा अडचणीत सापडल्या, त्या त्या वेळी मार्गदर्शन आणि शांती मिळवण्यासाठी त्या भगवद्गीता वाचत असत. एका कॅथलिक ख्रिश्चन कुटुंबात जन्मलेली, पारशी कुटुंबात (राजीव व फिरोज गांधी) सून म्हणून आलेली, हिंदू धर्मग्रंथांतून प्रेरणा घेणारी आणि देशाच्या पंतप्रधानपदी एका शीख व्यक्तीची (डॉ. मनमोहन सिंग) निवड करणारी व्यक्तीसोनिया गांधी यांचे संपूर्ण आयुष्यच भारताच्या विविधतेतील एकता आणि सांस्कृतिक वैभवाचे प्रतीक बनले आहे. त्यांच्या भारतीयत्वाबद्दल किंवा देशभक्तीबद्दल आता कोणीही प्रश्न उपस्थित करू शकणार नाही, इतके ते त्यांच्या कृतीतून आणि विचारांतून झळकते. टीकाकारांची तोंडे कायमची बंद करणारे दस्तऐवज कुमार केतकर यांनी आपल्या एका वैयक्तिक आठवणीचा उल्लेख करताना सांगितले की, १९९९ मध्ये शरद पवार यांनी पक्ष सोडल्यानंतर ते सोनिया गांधींना भेटले होते. ३५ मिनिटांच्या त्या भेटीत सोनिया गांधींनी केवळ ४-५ प्रश्न विचारले आणि बाकी संपूर्ण वेळ अत्यंत तन्मयतेने व शांतपणे ऐकून घेतले. अत्यंत लक्षपूर्वक ऐकणे आणि मीडियात स्वतःचा कोणताही मेलोड्रामा न करणे हे सोनिया गांधींचे सर्वात मोठे वेगळेपण राहिलेले आहे. १९९१ ते १९९८ या काळात त्यांनी एकही टीव्ही मुलाखत दिली नाही, ज्यामुळे त्यांच्याबद्दल एक गूढ आकर्षण निर्माण झाले होते. १० वर्षे अत्यंत कष्टपूर्वक लिहिलेल्या या पुस्तकाने भारतीय राजकीय इतिहासात एक नवा वस्तुपाठ घालून दिला आहे. कुमार केतकर यांच्या शब्दांत सांगायचे तर: टीकाकारांना आता सोनिया गांधींनी पुस्तकात काय लिहिलं नाही यावर टीका करावी लागेल, कारण त्यांनी पुस्तकात जे काही लिहिलं आहे त्यावर टीका करायला कोणालाच वाव उरलेला नाही! हे आत्मचरित्र केवळ एका नेत्याची कहाणी नसून, प्रेम, करुणा, आत्मसंयम, आणि भारतीयत्वाच्या अथांग प्रवासाची एक कालजयी गाथा आहे. Kanthak Suryatal Post Views: 164 Facebook WhatsApp Telegram Twitter LinkedIn Snapchat Threads Post navigation स्कूटीवर राहुल गांधी, हजारोंची गर्दी आणि मोठा निर्णय: गिग वर्कर्सना मिळणार स्वतःच्या डेटाचा अधिकार! हैदराबाद समिटमधील एका घोषणेने देशाच्या राजकारणात खळबळ! परदेशी नेत्याचे मोदींवर ताशेरे; भाजप-काँग्रेस आमनेसामने