आयटीबीपी प्रमुखांचे वक्तव्य, लीकचे दावे आणि अधिकृत हँडलवरून व्हिडिओ हटवण्याचे नाट्य

भारत-चीन सीमेवरील अरुणाचल प्रदेशातील परिस्थितीबाबत इंडो-तिबेटन बॉर्डर पोलीसचे महासंचालक शत्रुजीत कपूर यांच्या वक्तव्याचा व्हिडिओ व्हायरल झाल्यानंतर राजकीय आणि संरक्षण वर्तुळात मोठे वादळ उठले आहे. उपलब्ध माहितीनुसार, आयटीबीपी प्रमुखांचे भाषण नेमके कोणी लीक केले आणि आयटीबीपीच्या अधिकृत हँडलवरून ते कोणाच्या विशिष्ट आदेशाने हटवण्यात आले, या दोन्ही प्रश्नांची थेट व्यक्तीनिहाय नावे उपलब्ध स्रोतात दिलेली नाहीत. मात्र, या वक्तव्यावरून निर्माण झालेला राजकीय वाद, व्हिडिओ लीक करण्यामागील विविध दावे आणि तो हँडलवरून हटवण्यामागील घटनाक्रम वाचकांसाठी मांडत आहोत.

भाषण लीक झाले की तो खुला कार्यक्रम होता?

आयटीबीपीचे डीजी शत्रुजीत कपूर यांनी एका कार्यक्रमात जवानांना संबोधित करताना, अरुणाचल प्रदेशच्या सीमेवर भारत आणि चीनच्या सैन्यामध्ये आमने-सामने (फेस-ऑफ) येण्याच्या घटना घडल्या असून ही मालिका अजूनही सुरू असल्याचे वक्तव्य केले होते.

• षड्यंत्र आणि लीकचा दावा: चर्चेदरम्यान अँकर नीलू व्यास यांनी असा प्रश्न उपस्थित केला की, जर हे भाषण केवळ अंतर्गत जवानांचे मनोधैर्य वाढवण्यासाठी (इंटरनल ॲड्रेस) होते, तर ही क्लिप कशी आणि कोणी लीक केली? काही राजकीय वर्तुळात आणि चर्चेत असा संशय व्यक्त केला गेला की, पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांची प्रतिमा कमकुवत दाखवण्यासाठी गृहमंत्री अमित शाह यांच्या कार्यालयातील वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून ही क्लिप मुद्दाम लीक करण्यात आली आहे का?
• खुल्या कार्यक्रमाचे वास्तव: दुसरीकडे, निवृत्त मेजर जनरल अशोक मेहता आणि विश्लेषक सर्वेश त्रिपाठी यांनी स्पष्ट केले की, हा कोणताही गुप्त किंवा बंद दाराआड झालेला कार्यक्रम नव्हता. राजस्थानमधील सीटीसी अलवर येथील आयटीबीपीच्या वार्षिक आढावा व डीजी परेड दरम्यान डीजी कपूर बोलत होते. या कार्यक्रमाला कॅमेरे, पत्रकार आणि हजारो जवान उपस्थित होते. त्यामुळे ही माहिती उघड्या कार्यक्रमात बोलली गेली असल्याने त्याला गुप्त लीक म्हणण्याऐवजी सार्वजनिक वक्तव्याचे व्हायरल होणे असे विश्लेषकांनी स्पष्ट केले आहे.

आयटीबीपी हँडलवरून व्हिडिओ कोणाच्या आदेशाने हटवला गेला?

या वादातील दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे आयटीबीपीच्या अधिकृत सोशल मीडिया हँडलवरून तो व्हिडिओ हटवण्यात येणे.

• वरिष्ठ अधिकाऱ्यांचे फोन आणि व्हिडिओ डिलीट करणे: हा व्हिडिओ सुरुवातीला आयटीबीपीच्या अधिकृत हँडलवर अपलोड करण्यात आला होता आणि नंतर तो तिथून डिलीट करण्यात आला. विश्लेषक सर्वेश त्रिपाठी यांनी सांगितल्यानुसार, रात्रीच्या वेळी हा व्हिडिओ पोस्ट झाल्यानंतर दलातील काही वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी पत्रकारांना आणि माध्यमांना फोन करून हा व्हिडिओ काढून घेण्याच्या सूचना किंवा विनंत्या केल्या होत्या.
• शासकीय दबावाचा आरोप: व्हिडिओ हटवण्याचा थेट आदेश कोणाचा होता याचे नाव स्रोतात नसले, तरी काँग्रेस नेत्या अनुमा आचार्य यांच्या मते, सीमाभागातील खरी परिस्थिती दडपण्यासाठी आणि सीमेवर सर्व काही सुरळीत आहे हा दावा कायम ठेवण्यासाठी सरकारी दबावाखाली हा व्हिडिओ डिलीट करण्यात आला.
• परराष्ट्र मंत्रालयाची भूमिका: या वादावर परराष्ट्र मंत्रालयाचे प्रवक्ते रणधीर जयस्वाल यांनी स्पष्टीकरण देताना वक्तव्य थेट नाकारले नाही; परंतु चिनी सैन्य जेव्हा प्रस्थापित गस्तीच्या पद्धतींमधून विचलित होते, तेव्हा तणाव निर्माण होतो असे सांगत अधिक सविस्तर लष्करी प्रश्नांसाठी संरक्षण मंत्रालयाकडे बोट दाखवले.

सीमारेषेचे वास्तव आणि सुरक्षा व्यवस्थेपुढील आव्हाने

या संपूर्ण प्रकरणातून केवळ व्हिडिओ लीक किंवा डिलीट होण्याचा वादच समोर आला नाही, तर भारत-चीन सीमेवरील प्रत्यक्ष स्थितीवरही प्रकाश पडला आहे. डीजी शत्रुजीत कपूर यांनी आपल्या भाषणात चीनचे आधुनिक तंत्रज्ञान, पीएलएची गुंतवणूक, ड्रोन युद्धतंत्र आणि पारंपारिक युद्धातील बदलांवर भाष्य केले होते. मेजर जनरल अशोक मेहता यांच्या मते, डीजी पदावरील अधिकाऱ्याने आपल्या कार्यकक्षा ओलांडून अशा संवेदनशील विषयावर जाहीरपणे भाष्य करणे हे सरकारसाठी अडचणीचे ठरले आहे. कारण सरकार नेहमीच असे विषय राष्ट्रीय सुरक्षेच्या कारणास्तव किंवा सैनिकांचे मोराल खालावू नये म्हणून सार्वजनिक चर्चेपासून दूर ठेवते. तर सर्वेश त्रिपाठी यांच्या मते, चालू महिन्यात निवृत्त होत असलेल्या डीजींनी सीमेवरील वस्तुस्थिती बेधडकपणे मांडली आहे.

निष्कर्ष

थोडक्यात सांगायचे तर, आयटीबीपी प्रमुखांचे भाषण कोणी लीक केले किंवा ते डिलीट करण्याचा आदेश नेमका कोणाचा होता, याची स्पष्ट नावे उपलब्ध माहितीत दिलेली नाहीत. परंतु, हा व्हिडिओ अलवर येथील सार्वजनिक परेड मैदानावर झालेल्या कार्यक्रमातील होता. त्यानंतर उद्भवलेला राजकीय वाद टाळण्यासाठी आणि सीमेवरील फेस-ऑफची माहिती दडपण्यासाठी वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या हस्तक्षेपाने आणि सरकारी दबावामुळे तो अधिकृत हँडलवरून हटवण्यात आला, असे चित्र या विश्लेषणातून स्पष्ट होते.

Kanthak Suryatal