पेट्रिऑट सिस्टीम अपयशी, ८ F-15 उद्ध्वस्त: इराणच्या क्लस्टर मिसाइल हल्ल्याने अमेरिका बॅकफूटवर!

मध्यपूर्वेत गेल्या सहा महिन्यांपासून धगधगणारा इराण आणि अमेरिका यांच्यातील तणाव आता एका अत्यंत विनाशकारी आणि निर्णायक वळणावर येऊन ठेपला आहे. आतापर्यंत केवळ धमक्या आणि मर्यादित कारवायांपुरता मर्यादित असलेला हा गतिरोध आता थेट लष्करी तळांवरील हल्ले आणि व्यापक सागरी युद्धात रूपांतरित झाला आहे. जॉर्डनस्थित अमेरिकन एअरबेसवर इराणने केलेला भीषण क्षेपणास्त्र हल्ला असो, वा हुरमुजच्या सामुद्रधुनीत अमेरिकेच्या अत्यंत अत्याधुनिक मानवरहित पाणबुडीवर इराणने मिळवलेला ताबा असो,या घटनांनी वॉशिंग्टनपासून पेंटागॉनपर्यंत खळबळ उडवून दिली आहे. जगातील एकमेव महासत्ता म्हणून मिरवणाऱ्या अमेरिकेला या युद्धात कितपत यश मिळत आहे आणि दोन्ही बाजूंकडून केले जाणारे दावे नेमके किती सत्य आहेत, याचे सखोल विश्लेषण करणे आता गरजेचे बनले आहे.

जॉर्डन एअरबेसवर इराणचा प्रहार: पेट्रिऑट यंत्रणेचे अपयश

जॉर्डनमधील रणनीतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाच्या मुवफक साल्टी एअरबेसवर  इराणने केलेला मिसाइल हल्ला हा या युद्धातील सर्वात मोठा कलाटणी देणारा प्रसंग ठरला आहे. इराणच्या इस्लामिक रिव्हॉल्युशनरी गार्ड कॉर्प्सने (IRGC) या हल्ल्यात आपल्या सर्वात आधुनिक मल्टि-वॉरहेड म्हणजेच क्लस्टर बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांचा वापर केला. प्रत्यक्षदर्शी आणि संरक्षण विश्लेषकांच्या मते, इराणने सुमारे २० बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे डागली, ज्यांनी हवेतच शेकडो लहान घातक बॉम्बचे रूप धारण केले.

या हल्ल्यात अमेरिकेची तथाकथित अभेद्य मानली जाणारी पेट्रिऑट एअर डिफेन्स सिस्टीम  पूर्णपणे हतबल ठरली. अमेरिकन सैन्याने हल्ला रोखण्यासाठी ३० पेक्षा जास्त पेट्रिऑट क्षेपणास्त्रे डागली, परंतु हवेतच शेकडो तुकड्यांमध्ये विभागलेल्या क्लस्टर बॉम्बना रोखण्यात ही यंत्रणा अपयशी ठरली.

झालेले प्रत्यक्ष नुकसान:

• लढाऊ विमाने: हल्ल्यात अमेरिकेची किमान आठ F-15 लढाऊ विमाने गंभीररीत्या क्षतिग्रस्त झाली आहेत. याशिवाय अतिशय मारक मानल्या जाणाऱ्या A-10 थंडरबोल्ट (वॉरथॉग) विमानाचा पूर्ण पंखच उडाला आहे. मोकळ्या आणि हलक्या शेल्टरमध्ये उभी असलेली ही हायटेक विमाने सध्या उड्डाण भरण्याच्या स्थितीत उरलेली नाहीत.
• सैनिकांची जीवितहानी व दुखापती: अमेरिकन अधिकाऱ्यांनी सुरुवातीला हे नुकसान किरकोळ असल्याचे भासवले असले तरी, वास्तव अत्यंत गंभीर आहे. जखमी झालेल्या अनेक अमेरिकन सैनिकांना आपत्कालीन परिस्थितीत उपचारासाठी जर्मनीतील रॅमस्टाईन एअरबेसवर एअरलिफ्ट करण्यात आले आहे. स्फोटाच्या तीव्र धक्का लहरींमुळे सैनिकांमध्ये ट्रोमॅटिक ब्रेन इंज्युरी सारख्या गंभीर दिमागी दुखापतींची लक्षणे दिसू लागल्याची भीती पेंटागॉनच्या सूत्रांनी व्यक्त केली आहे.

दाव्यांचे विश्लेषण: अमेरिका विरुद्ध इराण

या युद्धात दोन्ही देशांकडून दाव्या-प्रतिदाव्यांचे मोठे राजकीय युद्ध सुरू आहे. अमेरिका आपले नुकसान लपवण्याचा प्रयत्न करत असली, तरी अंतर्गत अहवाल वेगळीच कहाणी सांगत आहेत.

• अमेरिकेची अधिकृत कबुली: अमेरिकन काँग्रेसनल रिसर्च सर्व्हिसच्या अहवालानुसार, अमेरिकेने युद्धाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांत ४० पेक्षा जास्त प्रमुख लढाऊ विमाने, जासुसी विमाने आणि ड्रोन्स गमावल्याचे किंवा ते क्षतिग्रस्त झाल्याचे मान्य केले आहे. यामध्ये इराणने पाडलेले २४ हून अधिक महागडे MQ-9 रीपर ड्रोन्स, करोडो डॉलरचा MQ-4C ट्रायटन जासुसी ड्रोन, ७ KC-135 स्ट्रॅटोटँकर (इंधन पुरवणारी विमाने) आणि E-3 सेंट्री अवाक्स विमानांचा समावेश आहे.
• इराणचा प्रतिदावा: दुसरीकडे, इराणच्या सैन्याने अमेरिकेचे तब्बल ३७० हून अधिक लहान-मोठी विमाने आणि बेस इन्फ्रास्ट्रक्चर उद्ध्वस्त केल्याचा दावा केला आहे.
• विश्लेषण: ३७० चा आकडा फुगवलेला असू शकतो, परंतु अमेरिकेने मान्य केलेला ४० चा आकडा आणि जॉर्डनमध्ये ८ F-15 विमानांची झालेली वाताहत हे सिद्ध करते की, अमेरिकेला या संघर्षात अभूतपूर्व लष्करी आणि आर्थिक फटका बसला आहे.

हुरमुजच्या समुद्रात गुप्तचर युद्ध: डाइव्ह-एलडी ड्रोनचा ताबा

अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आणि त्यांचे प्रशासन सातत्याने असा दावा करत होते की, अमेरिकन हल्ल्यांनी इराणच्या IRGC च्या नौदलाची ताकद पूर्णपणे नष्ट केली आहे. मात्र, हुरमुजच्या सामुद्रधुनीत घडलेल्या एका घटनेने वॉशिंग्टनचा हा दावा फोल ठरवला आहे.

इराणच्या IRGC ने एका अत्यंत गुंतागुंतीच्या आणि गुप्तचर मोहिमेद्वारे अमेरिकेचे सर्वात आधुनिक, स्मार्ट आणि मानवरहित अंडरवॉटर ड्रोन ताब्यात घेतले. कॅलिफोर्नियातील अँडुरिल (Anduril) कंपनीने बनवलेले हे डाइव्ह-एलडी  मॉडेल १९ फूट लांब असून, ६००० मीटर खोलीपर्यंत जाऊन सलग १० दिवस काम करण्यास सक्षम आहे. सुमारे २५ लाख डॉलर किमतीची ही ऑटोनॉमस सबमरीन मायक्रॉन मॅपिंग आणि सबमरीन केबल्सच्या पाळतीसाठी वापरली जात होती.

अमेरिकन सेंट्रल कमांडचे प्रवक्ते कॅप्टन टिम हॉकिन्स यांनी हा दावा फेटाळताना, हे ड्रोन तांत्रिक बिघाडामुळे बंद पडले होते असे स्पष्टीकरण दिले. मात्र, कारण काहीही असो, महासत्ता अमेरिकेचे अत्यंत गुप्त आणि महागडे उपकरण इराणच्या हाती लागणे, हा अमेरिकेच्या लष्करी प्रतिष्ठेला बसलेला सर्वात मोठा धक्का मानला जात आहे.

टँकर वॉर आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवरील संकट

हा संघर्ष आता केवळ लष्करी तळांपुरता मर्यादित राहिलेला नसून, तो एका पूर्ण क्षमतेच्या सागरी आणि आर्थिक युद्धात रूपांतरित झाला आहे.

• तेलाची नाकेबंदी आणि पेटलेला समुद्र: ५ सप्टेंबरपासून अमेरिकन सैन्याने इराणच्या खर्ग बेट आणि जास्क या मुख्य तेल निर्यात केंद्रांची नाकेबंदी करत इराणच्या ५ कच्च्या तेलाच्या टँकरना उद्ध्वस्त केले. याला प्रत्युत्तर म्हणून इराणने ओमानच्या आखातात आणि हुरमुजजवळ १० पाश्चात्त्य आणि व्यापारी जहाजांवर क्षेपणास्त्र व ड्रोन हल्ले केले.
• झालेली हानी: दुबईच्या किनाऱ्याजवळ हर्क्युलिस स्टार टँकरवर झालेल्या हल्ल्यात एका परदेशी खलाशाचा मृत्यू झाला. तर २० लाख बॅरल इंधन वाहून नेणारा न्यू अँड्रॉस हा महाकाय सुपर टँकर ड्रोन हल्ल्यात जळून खाक झाला. केवळ २०२६ या वर्षातील ६ महिन्यांत ७८ हून अधिक व्यापारी जहाजांवर हल्ले झाले आहेत.
• इराणची त्रिसूत्री रणनीती: इराण पारंपरिक नौदलाने थेट लढण्याऐवजी तीन अत्यंत किफायतशीर आणि आक्रमक रणनीती वापरत आहे. 
• १. जहाजांच्या नेव्हिगेशन सिस्टीम आणि इंजिन रूमवर अचूक क्षेपणास्त्र हल्ले. 
• २. किनाऱ्यावरून डागली जाणारी मोबाईल क्षेपणास्त्रे. 
• ३. हुरमुजच्या अरुंद मार्गात अदृश्य समुद्री माइन्स पसरवणे.
• आर्थिक परिणाम: इराणने हुरमुज, ओमानचे आखात आणि अरबी समुद्राचा भाग नो-गो झोन (प्रतिबंधित क्षेत्र) घोषित केल्यामुळे जहाजांची वाहतूक ऐतिहासिक तळाला गेली आहे. परिणामी, जागतिक बाजारात ब्रेंट क्रूड ऑइलच्या किमती $१०० प्रति बॅरलच्या पार गेल्या असून जागतिक अर्थव्यवस्थेवर मंदीचे सावट पसरले आहे.

निष्कर्ष: बदलती जागतिक समीकरणे

जॉर्डनमधील अल अजराक एअरबेसवर इराणने डागलेली २० बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे आणि यमनच्या हुती बंडखोरांनी सौदी अरेबियातील अरामको तेल तळांवर केलेले ड्रोन हल्ले (ज्यात ७३ जण जखमी झाले) हे दर्शवतात की इराणने आता या युद्धाची व्याप्ती संपूर्ण मध्यपूर्वेत वाढवली आहे.

अमेरिकेने या युद्धात सुरुवातीला आक्रमक भूमिका घेतली असली, तरी क्लस्टर मिसाइल्सचा दणका, स्वतःच्या विमानांचे झालेले प्रचंड नुकसान आणि सैनिकांची जीवितहानी यांमुळे अमेरिका निश्चितपणे बॅकफूटवर ढकलली गेली आहे. ज्या महासत्ता अमेरिकेच्या नावाने जग थरथर कापत होते, तीच अमेरिका आज हुरमुजच्या समुद्रात हतबल दिसू लागली आहे. इराणने दिलेले हे तगडे आव्हान पाहता, येणाऱ्या दिवसांत अमेरिका आपला लष्करी मारा वाढवून युद्धाचा भडका उडवणार, की वाढत्या नुकसानीमुळे इराणसमोर नमते घेणार, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.