महाराष्ट्राच्या प्रशासकीय सेवेत अनेक अधिकारी येतात आणि जातात, पण काही अशी नावे असतात जी व्यवस्थेतील घाण साफ करण्यासाठी आपले सर्वस्व पणाला लावतात. आयपीएस भाग्यश्री नवटके हे असेच एक नाव आहे. दुर्दैव असे की, ज्या अधिकाऱ्याने राज्यातील सर्वात मोठ्या पेपरफुटी घोटाळ्यांचा तपास केला, ज्याने गरिबांच्या कष्टाचे पैसे परत मिळवून दिले, तिलाच आज सरकार बदलल्यानंतर मानसिक छळ आणि न्यायालयीन कारवायांचा सामना करावा लागत आहे.
कर्तव्यदक्षता विरुद्ध राजकीय सूड
प्रशासकीय सेवेत निमूटपणे काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांपेक्षा प्रसिद्धीझोतात राहणाऱ्यांची नावे लोकांपर्यंत लवकर पोहोचतात. पण जेव्हा संपूर्ण देशात पेपरफुटीचा मुद्दा गाजतो आहे, तेव्हा महाराष्ट्रातील या प्रामाणिक अधिकाऱ्याच्या बाबतीत जे घडले, ते समजून घेणे ही समाजाची जबाबदारी आहे. जेव्हा एखादा अधिकारी प्रामाणिकपणे आपले कर्तव्य बजावत असतो, तेव्हा त्याचा अप्रत्यक्ष फायदा संपूर्ण समाजाला होत असतो. मात्र, जर अशाच अधिकाऱ्याला पुन्हा शिक्षा भोगावी लागत असेल, तर नवीन अधिकारी अशा प्रकारच्या भ्रष्ट व्यवस्थेशी लढण्याची हिंमत कशी करतील?
तपासाची केस स्टडी आणि कारवाईचा विरोधाभास
भाग्यश्री नवटके यांनी केलेल्या कामाचा आवाका थक्क करणारा आहे. २०१५ च्या बॅचच्या आयपीएस असलेल्या नवटके यांनी आरोग्य भरती, म्हाडा भरती आणि टीईटी (शिक्षक पात्रता परीक्षा) घोटाळ्यातील मुख्य सूत्रधारांच्या मुसक्या आवळल्या. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, त्यांनी टीईटी घोटाळ्याचा जो तपास केला, तो आजही केंद्रीय सायबर प्रशिक्षण केंद्रामध्ये एक केस स्टडी म्हणून शिकवला जातो. एकीकडे त्यांच्या तपासाचे केंद्राकडून कौतुक होते, तर दुसरीकडे त्याच अधिकाऱ्याविरोधात केंद्रीय गुन्हे अन्वेषण विभागाने गुन्हा दाखल केला आहे. हा गुन्हा रायसोणी पतसंस्था घोटाळ्याच्या तपासात त्रुटी ठेवल्याच्या आरोपावरून दाखल करण्यात आला आहे. मात्र, तपासातील त्रुटी हा खरोखरचा मुद्दा आहे की ज्या आरोपींना त्यांनी जेलमध्ये धाडले, त्यांच्या तक्रारीवरून हा सूड घेतला जातोय, हा मोठा प्रश्न आहे.
मोठमोठ्या घोटाळ्यांचा पर्दाफाश
भाग्यश्री नवटके यांच्या कारकिर्दीतील काही महत्त्वाचे तपास खालीलप्रमाणे आहेत:
- टीईटी घोटाळा: महाविकास आघाडी सरकारच्या काळात हा घोटाळा उघडकीस आला. सुमारे १६,००० पात्र विद्यार्थ्यांपैकी तब्बल ७,८०० अपात्र विद्यार्थ्यांना पैसे घेऊन पात्र करण्यात आल्याचे त्यांनी निष्पन्न केले. यामध्ये आयएएस सुशील खोडवेकर, तुकाराम सुपे यांच्यासह २५ हून अधिक बड्या धेंडांना त्यांनी अटक केली.
- म्हाडा आणि आरोग्य भरती: आरोग्य विभागाचा पेपर लीक झाल्याची माहिती मिळताच त्यांनी तात्काळ कारवाई करून मुख्य प्रशासकीय अधिकारी प्रशांत बडगिरे आणि सहसंचालक महेश बोटले यांना अटक केली. म्हाडा परीक्षेच्या वेळी जीए सॉफ्टवेअरच्या संचालकाला प्रश्नपत्रिकेसह ताब्यात घेतल्याने शासनाला ती परीक्षा रद्द करून पारदर्शकपणे राबवावी लागली.
- बिटकॉइन घोटाळा: देशाच्या इतिहासात नोंद व्हावी अशा पद्धतीने त्यांनी बिटकॉइन घोटाळ्याचा तपास केला. या प्रकरणात त्यांनी पंकज घोडे आणि माजी आयपीएस रवींद्रनाथ पाटील यांना अटक केली.
- पतसंस्था घोटाळा: बीएचआर आणि रायसोणी पतसंस्था घोटाळ्यात त्यांनी १ लाख ६९ हजार गरीब ठेवीदारांचे पैसे परत मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला.
राजकीय नॅरेटिव्ह आणि वास्तव
अलीकडेच मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी विधान केले की, महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा टीईटी घोटाळा उद्धव ठाकरे मुख्यमंत्री असताना झाला. मात्र, शिवसेना (ठाकरे गट) नेत्या सुष्मा अंधारे यांनी पुराव्यांसह स्पष्ट केले की, हा घोटाळा ठाकरेंच्या काळात झाला नाही, तर तो उघडकीस आला. या घोटाळ्याची पाळेमुळे आधीच्या सरकारच्या कार्यकाळातील नेटवर्कमध्ये होती, पण ठाकरे सरकारने तपासासाठी पूर्ण स्वातंत्र्य दिले, ज्यामुळे बड्या अधिकाऱ्यांवर कारवाई होऊ शकली.
छळ आणि बदलीचे राजकारण
जेव्हा सत्तांतर झाले, तेव्हा या प्रामाणिक अधिकाऱ्याच्या अडचणी वाढल्या. बिटकॉइन घोटाळ्यातील आरोपी पंकज घोडे हा राज्यातील एका वादग्रस्त महिला आयपीएस अधिकाऱ्याचा निकटवर्तीय असल्याचे बोलले जाते. या महिला अधिकाऱ्याने नवटके यांच्यावर तपास थांबवण्यासाठी दबाव आणला होता. त्यानंतर नवटके यांची बदली गोंदियामध्ये राज्य राखीव पोलीस दलाच्या अधीक्षक पदी (साईड पोस्टिंग) करण्यात आली. तसेच, नव्या पोलीस महासंचालक रश्मी शुक्ला यांनी पदभार स्वीकारताच नवटके यांच्या सीआयडी चौकशीचे आदेश दिले गेले.
निष्कर्ष: समाजाचे कर्तव्य
भाग्यश्री नवटके यांच्यावर होणारी कारवाई ही केवळ एका व्यक्तीवरची कारवाई नाही, तर ती प्रशासनातील प्रामाणिकपणावर केलेली चिखलफेक आहे. ज्या आरोपींना त्यांनी जेलमध्ये टाकले, त्याच आरोपींच्या अर्जावरून आज त्यांच्यावर सीबीआय आणि सीआयडी चौकशी लादली जात आहे.जर महाराष्ट्र अशा अधिकाऱ्यांच्या पाठीशी उभा राहिला नाही, तर भविष्यात भ्रष्टाचार उघड करण्याची हिंमत कोणीही करणार नाही. एका मंत्र्याच्या राजीनाम्याने व्यवस्था सुधारत नसते, तर भाग्यश्री नवटके यांच्यासारख्या अधिकाऱ्यांना काम करण्याचे स्वातंत्र्य आणि संरक्षण दिल्याने व्यवस्था सुधारते. ज्या मूल्यांसाठी हा अधिकारी लढतोय, ती मूल्ये वाचवणे ही आता केवळ त्यांची नाही, तर संपूर्ण समाजाची जबाबदारी आहे.
