इराण-अमेरिका युद्ध आता युक्रेन पर्यंत पेटले! कॅस्पियन समुद्रातील हल्ल्यानंतर ट्रम्प यांचे नियंत्रण सुटले?

नियंत्रणाबाहेर गेलेला इराण-अमेरिका संघर्ष: जागतिक युद्धाचा धोका आणि वॉशिंग्टनचे धोरणात्मक अपयश

मध्य पूर्व आशियातील  राजकीय आणि लष्करी तणाव आता केवळ प्रादेशिक मर्यादेत राहिलेला नसून, त्याचा विस्तार मध्य आशिया आणि पूर्व युक्रेनच्या सीमेपर्यंत पोहोचला आहे. इराण आणि अमेरिका यांच्यातील थेट संघर्ष दिवसेंदिवस अधिक भयानक आणि विक्राळ रूप धारण करत असून, हा युद्धप्रसंग संपूर्ण जगाला एका नव्या महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर आणून उभा करत असल्याचे दिसून येते. सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे, या परिस्थितीवर आता कोणत्याही एका देशाचे किंवा जागतिक महासत्तेचे नियंत्रण उरलेले नाही. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी संसदीय समितीची कोणतीही मंजुरी किंवा संमती न घेता या युद्धात पाऊल टाकल्याचे समोर येत आहे, आणि आता परिस्थिती हाताबाहेर गेल्याने ट्रम्प प्रशासन कमालीचे अस्वस्थ झाले आहे.

युद्धाचा भौगोलिक विस्तार: कॅस्पियन समुद्र ते युक्रेनपर्यंत भडका

या संघर्षातील सर्वात धक्कादायक आणि कलाटणी देणारी घडामोड म्हणजे युद्ध क्षेत्राचा थेट युक्रेन आणि कॅस्पियन समुद्रापर्यंत झालेला विस्तार होय. कॅस्पियन समुद्रात प्रवास करणाऱ्या इराणच्या एका व्यापारी जहाजावर युक्रेनच्या सैन्याने ड्रोन किंवा क्षेपणास्त्र हल्ला चढवला, ज्यामध्ये इराणच्या वरिष्ठ अधिकाऱ्याचा मृत्यू झाला. या घटनेची अधिकृत पुष्टी इराणचे परराष्ट्र मंत्री सय्यद अब्बास अराघची यांनी केली आहे. या हल्ल्याच्या प्रत्युत्तरादाखल इराणने युक्रेनमधील तीन प्रमुख लष्करी व महत्त्वाच्या ठिकाणांची निवड केली असून, तेथे थेट जोरदार क्षेपणास्त्र हल्ले करण्याची तीव्र धमकी दिली आहे. युक्रेन आणि रशिया यांच्यात आधीपासूनच भीषण युद्ध सुरू असताना, आता इराणने युक्रेनवर थेट हल्ला करण्याची तयारी दर्शवल्याने हे युद्ध दोन आंतरराष्ट्रीय आघाड्यांवर जोडले गेले आहे. एकाच वेळी मध्य पूर्वेत इस्रायल, कुवैत, बहरीन आणि कतारमधील अमेरिकन ५ व्या नवदलाच्या तळांवर इराणचे हल्ले सुरू असताना, युक्रेनला यात खेचले गेल्याने हे जागतिक पातळीवरील अतिशय धोकादायक व गुंतागुंतीचे युद्ध बनले आहे.

ट्रम्प प्रशासनाचे धोरणात्मक अपयश आणि प्लान बीचा अभाव

वॉशिंग्टनमधील सत्ताधाऱ्यांनी ज्या अपेक्षेने या संघर्षात उडी घेतली होती, ते सर्व आकडेमोड आणि अंदाज पूर्णपणे चुकीचे ठरले आहेत. अध्यक्ष ट्रम्प आपल्या मुख्य सुरक्षा आणि लष्करी सल्लागारांवर प्रचंड संतापले आहेत, कारण या युद्धातील निर्माण झालेल्या बिकट परिस्थितीवर मात करण्यासाठी प्रशासनाकडे कोणताही प्लान बी उपलब्ध नाही. अमेरिकेचे मूळ धोरण हे इराणवर मर्यादित हवाई हल्ले करणे, आर्थिक निर्बंध अधिक कडक करणे आणि इराणमधील अंतर्गत जनक्षोभ किंवा विद्रोहाला खतपाणी घालून तेथील राजवट बदलणे यावर आधारित होते. ट्रम्प प्रशासनाला वाटत होते की, सुरुवातीच्या बॉम्बफेकीने इराण लगेच गुडघे टेकून शरण येईल आणि अमेरिका स्वतःला विजयी घोषित करून बाहेर पडेल. परंतु, ही विचारसरणी २००३ मधील इराक युद्ध (सद्दाम हुसेन), अफगाणिस्तानमधील हस्तक्षेप किंवा व्हेनेझुएलातील कारवायांवर आधारित जुन्या अनुभवांतून आली होती. इराक किंवा अफगाणिस्तानमधील विरोधकांकडे अमेरिकन लष्करी अड्ड्यांवर लांब पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्रांनी थेट हल्ला करण्याची अत्याधुनिक क्षमता नव्हती. मात्र इराणची लष्करी आणि प्रादेशिक सज्जता २००३ च्या इराकपेक्षा अत्यंत प्रगत आणि मजबूत आहे. त्यामुळे इराणने अमेरिकेच्या सर्व अपेक्षांवर पाणी फेरले असून, अमेरिका सध्या ‘घोर अंधारात चाचपडत’ फक्त बॉम्बफेक करत आहे, पण युद्धावर नियंत्रण मिळवण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरली आहे.

लष्करी अड्ड्यांवर थेट पलटवार आणि अमेरिकेचे लपवले जाणारे नुकसान

गेल्या अनेक दशकांपासून अमेरिका आपल्या लष्करी ताकदीच्या जोरावर जगावर वर्चस्व गाजवत आली आहे. परंतु इराणसोबतच्या या संघर्षाने अमेरिकेच्या ‘अभेद्यतेच्या’ दाव्याची पोलखोल केली आहे. इराणच्या अत्याधुनिक ड्रोन आणि क्षेपणास्त्रांनी उत्तर कुवैतमधील अमेरिकन लष्करी तळांना थेट टार्गेट करून उद्ध्वस्त केले आहे. याव्यतिरिक्त, ओमानच्या अल खसाब  किनारपट्टीवरून अमेरिका पुरस्कृत मार्गाने प्रवास करणाऱ्या कार्गो जहाजावर इराणने २४ तासांची चेतावणी दिल्यानंतर क्षेपणास्त्र हल्ला चढवला. दुसरीकडे, यमनमधील हुथी विद्रोही मध्य पूर्वेतील सागरी मार्गांवर पूर्णपणे वर्चस्व गाजवत आहेत. सौदी अरेबियाने यमनच्या सना आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर केलेल्या हल्ल्याचा बदला म्हणून हुथींनी सौदी अरेबियाच्या नजरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर थेट क्षेपणास्त्रे डागली. सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे, अमेरिकेला या युद्धात आपल्या आधुनिक सैनिकी साहित्याचे आणि सैनिकांचे मोठे नुकसान सहन करावे लागत आहे. परंतु, जागतिक पटलावर आपली महासत्ता असण्याची प्रतिष्ठा जपण्यासाठी वॉशिंग्टन प्रशासन आपले नष्ट झालेले F-16, F-15 विमाने, रडार सिस्टीम आणि मृत किंवा जखमी सैनिकांची आकडेवारी आंतरराष्ट्रीय माध्यमांपासून पद्धतशीरपणे लपवत असल्याच्या बातम्या समोर येत आहेत. अमेरिका इराक आणि कुवैतमधून आपले सैनिक व लष्करी सामान हळूहळू कमी करून माघार घेण्याच्या तयारीत आहे, परंतु इराणच्या चक्रव्यूहातून बाहेर पडण्याचा कोणताही सुरक्षित मार्ग त्यांना सापडत नाहीये.

जागतिक इंधन आणि व्यापारी वाहतुकीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे असलेले **होरमुझची सामुद्रधुनी आणि तांबडा समुद्र इराण आणि हुथींच्या नाकेबंदीमुळे पूर्णपणे ठप्प होण्याच्या मार्गावर आहेत. इराणने या मार्गावरील अमेरिकन व इस्रायली जहाजांची वाहतूक थांबवली असून, ओमानसोबत मिळून या सागरी मार्गाच्या नियमावलींचे नवीन निर्धारण सुरू केले आहे. या परिस्थितीने त्रस्त झालेल्या ट्रम्प प्रशासनाने इराणला अतिशय कडक इशारा दिला आहे. ओमानसोबतची चर्चा तात्काळ थांबवून होरमुझचा मार्ग मोकळा न केल्यास इराणवर भीषण बॉम्बफेक केली जाईल, अशी नवीन डेडलाईन ट्रम्प यांनी जाहीर केली आहे. परंतु, इराण या धमक्यांना जुमानण्यास तयार नाही. जर होरमुझचा मार्ग दीर्घकाळ बंद राहिला, तर अमेरिकेसाठी हा एक मोठा धोरणात्मक पराभव ठरेल, कारण अमेरिकेची संपूर्ण नाकेबंदी निष्प्रभ ठरली आहे.

काहीही गमावण्याची भीती नसलेला इराण विरुद्ध अमेरिकेची अहंता

या युद्धामागील सर्वात मोठे मानसशास्त्रीय द्वंद्व म्हणजे दोन्ही देशांची युद्धाकडे पाहण्याची वेगवेगळी मानसिकता होय. इराणच्या दृष्टीने, त्यांचे अनेक वरिष्ठ लष्करी अधिकारी आणि राजकीय नेते मारले गेले असले तरी, ते आता आमच्याकडे गमावण्यासाठी आता काहीही उरलेले नाही या भावनेने आर पारची लढाई लढत आहेत. याउलट, अमेरिका ही गेल्या अनेक वर्षांपासून जागतिक महासत्ता  राहिलेली असल्याने, आम्ही हवे तिथे युद्ध सुरू करू शकतो आणि जिंकू शकतो या अहंकारात वावरत होती. परंतु, इराणने अमेरिकेची ही जुनी धारणा पूर्णपणे मोडून काढली आहे. ट्रम्प यांच्यासमोर केवळ युद्ध जिंकण्याचे आव्हान नसून, जिंकल्यानंतर या क्षेत्रावर नियंत्रण ठेवण्याचे आणि स्वतःचे वर्चस्व कायम राखण्याचे अशक्यप्राय आव्हान उभे ठाकले आहे.

निष्कर्ष
इतिहासाचा साक्षीदार असलेला कोणताही विचारवंत हे सांगू शकतो की, जगातील सर्व मोठी महायुद्धे ही सुरुवातीला अशाच छोट्या-छोट्या प्रादेशिक लष्करी चकमकींमधून पेटली होती. आज अमेरिका एका अशा धोकादायक वळणावर उभी आहे, जिथून त्यांना मागे हटता येत नाही आणि पुढे जाण्याचा मार्ग इराणने रोखून धरला आहे.जर अमेरिकेने कोणताही विचार न करता केवळ आपल्या अहंकारापोटी आणि बॉम्बफेकीच्या जोरावर हा संघर्ष पुढे ढकलण्याचा प्रयत्न केला, तर हा भडका केवळ मध्य पूर्व आशियापुरता मर्यादित न राहता संपूर्ण जगाला तिसऱ्या महायुद्धाच्या विनाशकारी ज्वालांमध्ये लोटून देईल. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तातडीने मुत्सद्देगिरी आणि संवादाचा मार्ग स्वीकारणे हाच या वाढत्या संकटातून बाहेर पडण्याचा एकमेव मार्ग उरला आहे.