२,००० किमीची मर्यादा संपली! इराणच्या एका लिक अहवालाने पेंटागॉनमध्ये घबराट, ब्रिटनमधील एअरबेस रिकामे !

शांततेचा आभास आणि जमिनीवरील जंगी वास्तव

अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणविरोधात आता कोणतीही फौजी लष्करी कारवाई केली जाणार नाही, असे जाहीर करून युद्ध संपुष्टात आल्याचे संकेत दिले असले, तरी जमिनीवरील परिस्थिती पूर्णपणे वेगळे चित्र रेखाटत आहे. ट्रम्प प्रशासनाचा हा दावा केवळ राजकीय मलमपट्टी ठरताना दिसत असून, मध्यपूर्वेतील पेटलेला वणवा खरोखर विझला आहे की राखेखाली ठिणगी अजूनही धगधगत आहे, असा गंभीर प्रश्न उपस्थित होत आहे. एका बाजूला ट्रम्प राजनैतिक वाटाघाटींचा दाखला देत युद्ध संपल्याच्या बाता मारत आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला ब्रिटनमधील अमेरिकन एअरबेसवरून अमेरिकन फायटर जेट्सची झालेली रातोरात पळापळ अमेरिकेच्या मनात बसलेली इराणची प्रचंड भीती स्पष्ट करत आहे. युद्धबंदीचा हा दावा आणि प्रत्यक्षात सुरू असलेली लष्करी नाकेबंदी यातील परस्परविरोधी चित्र जागतिक राजकारणात नवा संभ्रम निर्माण करत आहे.

ब्रिटनमधील अमेरिकन एअरबेसवर घबराट आणि इराणी गुप्तचर अहवाल

इराणच्या लष्करी धोरणावर आणि अमेरिकेच्या दाव्यांवर सहज विश्वास ठेवता येत नाही, याचे सर्वात मोठे प्रमाण नुकतेच समोर आले आहे. द वॉल स्ट्रीट जर्नलने दिलेल्या एका खळबळजनक वृत्तानुसार, इराणमधून लीक झालेल्या एका गुप्तचर अहवालाने अमेरिकेचे संरक्षण मुख्यालय पेंटागॉन हादरवून सोडले आहे. या अहवालानंतर निर्माण झालेल्या भीतीपोटी ब्रिटनच्या सफोल्क येथील आरएएफ मिल्डनहॉल या अमेरिकन एअरबेसवरून अचानक अमेरिकन फायटर जेट्स आणि लष्करी साहित्याची हलवाहलव करण्यात आली. सोमवार, ९ नोव्हेंबर रोजी या एअरबेसवर मोठी अफरातफरी माजली आणि अमेरिकेने आपली युद्धनौके व लढाऊ विमाने तेथून तडकाफडकी हटवली. या अचानक घेतलेल्या निर्णयामागे इराणकडून मिळालेला मोठा धोका किंवा हल्ला होण्याची शक्यता असल्याचे मानले जात आहे. अवघ्या काही दिवसांपूर्वीच इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्सने आपल्या बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांच्या पल्ल्यावर असलेली २,००० किलोमीटरची स्वयंचलित मर्यादा उठवल्याची घोषणा केली होती. याचा थेट अर्थ असा की इराण आता अशा क्षेपणास्त्रांची निर्मिती करत आहे किंवा उसने ती केली आहे, जी २,००० किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतरावरील लक्ष्यांवर अचूक मारा करू शकतात. या वाढलेल्या पल्ल्यामुळे पाश्चात्य देश आणि ब्रिटनमधील अमेरिकन लष्करी तळ इराणच्या क्षेपणास्त्रांच्या टप्प्यात आले आहेत. या संदर्भात इराणच्या रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्सचे प्रवक्ते जनरल हुसैन मोहब्बी यांनी तेहरानमध्ये स्पष्ट केले होते की, इराणवरील जुनी पाबंदी आता हटवण्यात आली आहे. त्यांनी इराणकडे या मर्यादेपलीकडे जाणारी क्षेपणास्त्रे आहेत की नाही हे थेट सांगितले नसले तरी, इराण आता केवळ विधानांवर न थांबता आपली खरी क्षमता प्रत्यक्ष कृतीतून दाखवून देईल, असा स्पष्ट इशारा दिला होता. याशिवाय, आयतुल्ला मुस्तबा खामेनेई यांनीही अमेरिका आणि इस्रायलला कडक शब्दांत ताकीद दिली होती की, जर पुन्हा हल्ला झाला, तर इराण कोणत्याही भौगोलिक सीमेचा विचार न करता पूर्ण ताकदीने प्रत्युत्तर देईल. ब्रिटनमधील एअरबेसवरून अमेरिकन विमानांची झालेली ही माघार इराणच्या या वाढत्या भीतीचा आणि धोक्याचा थेट पुरावा मानली जात आहे.

ट्रम्प यांचा शांततेचा दावा विरुद्ध जमिनीवरील जंगी वास्तव

कतारचे पंतप्रधान शेख मोहम्मद बिन अब्दुल रहमान अलथानी यांच्याशी सोमवारी झालेल्या भेटीनंतर अध्यक्ष ट्रम्प यांनी इराणसोबतचे युद्ध लष्करीदृष्ट्या प्रभावीपणे संपले असल्याचे घोषित केले. कतार या संघर्षात मध्यस्थाची महत्त्वाची भूमिका बजावत असून, ट्रम्प यांच्या मते इराणसोबतच्या चर्चेतून सकारात्मक संकेत मिळत आहेत आणि एक मजबूत करार झाल्यास अमेरिकन हल्ले पुन्हा सुरू होण्याची शक्यता अत्यंत कमी आहे. परंतु, जर युद्ध खरोखरच संपले असेल, तर अमेरिकन सैन्य अजूनही इराणच्या चहूबाजूला का तैनात आहे, असा रास्त सवाल उपस्थित होत आहे. जमिनीवरील वास्तव पाहिले तर अमेरिकेने इराणविरोधातील सागरी नाकेबंदी अजूनही कायम ठेवली आहे आणि हजारो अमेरिकन सैनिक या क्षेत्रात तैनात आहेत. ट्रम्प यांनी स्वतः अमेरिकन सैन्य कोणत्याही परिस्थितीसाठी पूर्णपणे तयार असल्याचे सांगितले आहे. इतकेच नव्हे तर, गेल्या एका आठवड्यात अमेरिकेने इराणविरोधात मर्यादित लष्करी कारवाई केली असून एका व्यापारी जहाजालाही लक्ष्य केले आहे. ट्रम्प यांनी हेदेखील स्पष्ट केले आहे की, परिस्थिती बदलल्यास अमेरिका पुन्हा हल्ले करू शकते आणि संभावित लष्करी कारवाईसाठी इराणमधील ३८ पुलांसह महत्त्वाच्या पायाभूत सुविधांची लक्ष्ये निश्चित करण्यात आली आहेत. त्यामुळे अमेरिकेने लष्करी पर्याय नष्ट केलेला नसून केवळ तात्पुरता रोखून धरला आहे, हे स्पष्ट होते.

मुत्सुद्देगिरीतील अडसर: इराणच्या अटी आणि अमेरिकेची भूमिका

दुसऱ्या बाजूला, तेहरानची भूमिका ट्रम्प यांच्या दाव्यांपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे. इराण अमेरिकेकडून काही मोठ्या आणि कठोर सवलतींची मागणी करत आहे. यात अमेरिकेची सागरी नाकेबंदी त्वरित संपवणे, आर्थिक निर्बंध उठवणे, गोठवलेली इराणी मालमत्ता मुक्त करणे आणि युद्धाने झालेल्या नुकसानाची भरपाई देणे या चार प्रमुख अटींचा समावेश आहे. इराणच्या मते, या मुद्द्यांवर तोडगा निघाल्याशिवाय कोणतीही चर्चा पुढे जाऊ शकत नाही. मात्र, अमेरिका इराणच्या या अटी सहज स्वीकारण्यास तयार नाही. अमेरिकेचे परराष्ट्र मंत्री मार्को रूबियो यांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले आहे की, सध्याच्या राजनैतिक वाटाघाटींमध्ये कोणताही मोठा राजनैतिक ब्रेकथ्रू मिळालेला नाही आणि इराणच्या काही मागण्या अमेरिकेला अजिबात मान्य नाहीत. दोन्ही देशांमध्ये अद्याप कोणताही अंतिम शांतता करार झालेला नसल्यामुळे ट्रम्प यांच्या विधानाला युद्धाची अधिकृत समाप्ती मानणे ही घाई ठरले. अमेरिकेने केवळ मोठ्या हल्ल्यांवर तात्पुरती बंदी घातली असून राजकारणाला संधी दिली आहे, परंतु लष्करी तैनाती, नाकेबंदी आणि दोन्ही बाजूंच्या कडक अटी युद्ध पूर्णपणे संपले नसल्याचेच सिद्ध करतात.

अमेरिकेचे अंतर्गत राजकारण, महागाई आणि संरक्षणमंत्र्यांवर महाभियोगाची टांगती तलवार

या युद्धाचा फटका केवळ मध्यपूर्वेलाच बसलेला नाही, तर अमेरिकेच्या अंतर्गत राजकारणात आणि अर्थव्यवस्थेतही याचे मोठे पडसाद उमटले आहेत. अमेरिकन जनता युद्धाचा खर्च सहन करू शकते, परंतु महागाई सहन करणे त्यांच्या आकलनाबाहेर आहे. इराणविरोधात युद्ध छेडण्याच्या ट्रम्प यांच्या निर्णयामुळे पेट्रोलच्या दरात प्रचंड वाढ झाली आणि त्यामुळे अमेरिकेत सर्व स्तरांवर महागाई भडकली. या महागाईमुळे संतप्त झालेल्या अमेरिकन जनतेने ट्रम्प यांच्या पक्षाला निवडणुकीत मोठा धक्का दिला. आता अमेरिकन काँग्रेस आणि सिनेटमध्ये आलेल्या नव्या राजकीय समीकरणांमुळे ट्रम्प कॅबिनेटमधील मंत्र्यांवर टांगती तलवार आली आहे. यात सर्वात पहिला बळी इराणवर युद्धाचा निर्णय घेणाऱ्यांपैकी एक असलेले अमेरिकेचे संरक्षण मंत्री पीट हेगसेथ यांचा ठरण्याची शक्यता आहे. इस्रायलच्या दबावाखाली इराणविरुद्ध युद्ध सुरू करून अमेरिका आणि जगाला संकटात ढकलल्याचा आरोप त्यांच्यावर होत आहे.डेमोक्रॅटिक पक्षाने पीट हेगसेथ यांच्याविरोधात महाभियोग चालवण्याची जोरदार तयारी सुरू केली आहे. हाऊस मधील डेमोक्रॅटिक नेते हाकीम जेफरीज यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, रिपब्लिकन प्रतिनिधी थॉमस मॅसी हे स्वतः पीट हेगसेथ यांच्याविरोधात महाभियोगाचा प्रस्ताव मांडू शकतात. संरक्षणमंत्र्यांनी आपल्या शक्तीचा गैरवापर केला असून देशाच्या सुरक्षेशी तडजोड केली आहे, असा गंभीर आरोप डेमोक्रॅट्स आणि विरोधकांकडून केला जात आहे.

निष्कर्ष: शांतता की नव्या संघर्षाची नांदी?

एकंदरीत, डोनाल्ड ट्रम्प यांनी युद्ध संपल्याचा आभास निर्माण केला असला तरी, मध्यपूर्वेतील शांतता अत्यंत नाजूक वळणावर उभी आहे. ब्रिटनमधील एअरबेसवरून अमेरिकन विमानांची घबराटीत झालेली माघार, इराणची क्षेपणास्त्र पल्ल्याची उठवलेली मर्यादा आणि अमेरिकेचे अंतर्गत राजकीय संकट हे दर्शवते की हा संघर्ष संपलेला नाही. जोपर्यंत अमेरिका आणि इराण यांच्यात ठोस आणि सर्वमान्य करार होत नाही, तोपर्यंत शांततेचा हा दावा केवळ कागदीच राहील आणि मध्यपूर्वेतील ही ठिणगी कधीही मोठ्या महायुद्धात रूपांतरित होऊ शकते.

Kanthak Suryatal