लाल समुद्रातील महासंग्राम: एफ-१५ पाडण्यापासून ते गुप्त करारांपर्यंत… मध्य पूर्वेतील भू-राजकारणाचा बदलता चेहरा

लाल समुद्र आणि हॉर्मुझची सागरी नाकेबंदी

मध्य पूर्वेतील संघर्ष आता केवळ दोन देशांमधील सीमावाद राहिलेला नसून जागतिक अर्थव्यवस्थेला आणि तेल पुरवठ्याला वेठीस धरणारा महासंग्राम बनला आहे. यमनमधील अंसार अल्लाह, ज्यांना हूती म्हणून ओळखले जाते, आणि सऊदी अरब यांच्यातील युद्धात एका भीषण आणि अनपेक्षित वळणाची नोंद झाली आहे. ज्या लढाऊंकडे पायात घालण्यासाठी नीट चप्पल किंवा आधुनिक लष्करी पोशाख नाही, त्यांनी आधुनिक तंत्रज्ञानाने सज्ज असलेले लढाऊ विमान पाडून आणि जागतिक तेल मार्गांना वेढा घालून महासत्तांना विचार करण्यास भाग पाडले आहे. द रेड माईक च्या वृत्तांकनानुसार, सकाळी ९:०० वाजताच्या घडामोडींमध्ये या युद्धाचे अनेक धक्कादायक आणि धोरणात्मक पैलू समोर आले आहेत.

मारिब प्रांतातील ऐतिहासिक धक्का: सऊदीचे F-15 लढाऊ विमान पाडले

या संघर्षातील सर्वात मोठी आणि खळबळजनक घटना म्हणजे अंसार अल्लाहने सऊदी अरबचे अत्याधुनिक एफ-१५ फायटर जेट मारून पाडले. सुरुवातीला ही बातमी समोर आली तेव्हा हा केवळ माहिती युद्धाचा भाग किंवा सऊदीवर मानसिक दबाव आणण्यासाठी पसरवलेली अफवा असावी असे अनेकांना वाटले होते. परंतु, थोड्याच वेळात अंसार अल्लाहने या घटनेचा थेट व्हिडिओ आणि चित्रे जारी करून आपल्या दाव्याची सत्यता सिद्ध केली.

यमनच्या मारिब प्रांतात पारंपरिक पोशाखात लढणाऱ्या हूती लढाऊंनी F-15 विमानाला ट्रॅक केले, ट्रेस केले आणि क्षेपणास्त्राने ते नष्ट केले. ही घटना अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानली जात आहे, कारण यामुळे सऊदी अरबला मोठा लष्करी आणि धोरणात्मक धक्का बसला आहे. अमेरिकेसाठीही ही चिंतेची बाब ठरली आहे; कारण एकीकडे इराण हवेत आणि समुद्रात त्यांच्या जहाजांना लक्ष्य करत असताना, दुसरीकडे हूतींकडेही लढाऊ विमाने पाडण्याची क्षमता निर्माण झाली आहे. या युद्धात सऊदी अरबच्या मदतीसाठी पाकिस्तान, तुर्कस्तान किंवा अमेरिका थेट मैदानात उतरलेली नाही. इस्रायल केवळ गुप्तचर माहिती पुरवत आहे, कारण इस्रायल थेट मैदानात उतरल्यास सऊदी अरब आंतरराष्ट्रीय स्तरावर उघडा पडेल.

ऊर्जेच्या पायाभूत सुविधांवर घाव: अरामको रिफायनरी आणि तेल पुरवठ्यात अडथळा

अंसार अल्लाहचे प्रवक्ते याह्या सरी यांच्या माहितीनुसार, हूतींनी केवळ विमानच पाडले नाही, तर सऊदी अरबच्या अनेक महत्त्वाच्या ठिकाणांवर आणि लष्करी तळांवर हल्ले चढवले आहेत. यामध्ये यान्बू येथील अरामको तेल रिफायनरी आणि खामिस मुशेत येथील सऊदी हवाई तळाचा समावेश आहे. यान्बू हे शहर औद्योगिक आणि तेल पुरवठ्याच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जाते.

या हल्ल्यांमुळे आणि इराक मधील ॲक्सिस ऑफ रेझिस्टन्सच्या गटांनी ईस्ट-वेस्ट पाइपलाइनवर केलेल्या हल्ल्यांमुळे प्रचंड नुकसान झाले आहे. या पाइपलाइनचे आणि रिफायनरीचे नुकसान भरून काढण्यासाठी मोठा कालावधी लागणार असल्याने, सऊदी अरबने युरोपला दिला जाणारा आपला तेल पुरवठा आणि सर्व ऑर्डर्स रद्द केल्या आहेत. त्यांनी युरोपला स्पष्टपणे कळवले आहे की, पाइपलाइन आणि रिफायनरी तबाहीमुळे आम्ही सध्या तेल पाठवण्यास असमर्थ आहोत. याच्या प्रत्युत्तरात सऊदी अरबनेही गेल्या २४ तासांत पश्चिम यमनमधील हूतींच्या ठिकाणांवर ४० हून अधिक हवाई हल्ले केले आहेत, परंतु असिमेट्रिक वॉरफेअरच्या नियमानुसार हूतींचा एक यशस्वी हल्ला सऊदीच्या १०० हवाई हल्ल्यांवर भारी पडताना दिसत आहे.

जागतिक अर्थव्यवस्थेवर टांगती तलवार: बाब-अल-मंदेब आणि हॉर्मुझमधील सागरी माइन्स

लष्करी संघर्षासोबतच आता जागतिक जलमार्गांवर भीषण संकट ओढवले आहे. जर्मन वृत्तसंस्था डीपीएच्या अहवालानुसार, इराणपाठोपाठ आता यमनच्या हूतींनी बाब-अल-मंदेब सामुद्रधुनीत सागरी माइन्स पसरवल्या आहेत. हूतींनी यापूर्वीच बाब-अल-मंदेबच्या केंद्रस्थानी असलेल्या पेरिम बेटासह आसपासच्या मोक्याच्या ठिकाणांवर ताबा मिळवला आहे.

या सागरी माइन्समुळे दररोज सुमारे ५.४ दशलक्ष बॅरल कच्चे तेल आणि कंडेनसेट वाहून नेणारा जागतिक ऊर्जेचा मुख्य मार्ग धोक्यात आला आहे. एकाच वेळी इराणने हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीत आणि हूतींनी बाब-अल-मंदेबमध्ये माइन्स बिछवल्यामुळे जगातील दोन सर्वात महत्त्वाचे तेल पुरवठा मार्ग धोक्यात आले आहेत. जर हे दोन्ही मार्ग बंद झाले किंवा असुरक्षित झाले, तर जागतिक बाजारात तेलाचे भाव प्रचंड वाढतील आणि आंतरराष्ट्रीय अर्थव्यवस्थेची स्थिती अत्यंत गंभीर होईल.

इस्रायलची भीती आणि हूतींची डार्क हॉर्स म्हणून ओळख

या संघर्षात इस्रायल अत्यंत असुरक्षित आणि भीतीखाली जगताना दिसत आहे. यापूर्वी गझा युद्धादरम्यान हूतींनी इस्रायलच्या हायफा शहरावर आणि इतर भागात क्षेपणास्त्रे डागली होती. पाश्चात्य माध्यमांच्या आणि इस्रायली गुप्तचर सूत्रांच्या हवाल्याने मिळालेल्या माहितीनुसार, सध्या अमेरिका, इस्रायल किंवा सऊदी अरब यांपैकी कोणाकडेही हूतींना रोखण्याची प्रभावी यंत्रणा नाही.

इस्रायली सुरक्षा यंत्रणांनी हूतींना डार्क हॉर्स असे संबोधले आहे. अनेक वर्षांच्या अमेरिकी, सऊदी आणि इस्रायली सैनिकी कारवायांना न जुमानता हूतींनी आपले स्थान टिकवून ठेवले आहे आणि आपली लष्करी क्षमता सातत्याने वाढवली आहे. इस्रायलसाठी सागरी मार्ग अत्यंत महत्त्वाचा आहे, कारण इस्रायलची ९८% आयात ही समुद्राच्या मार्गाने होते. बाब-अल-मंदेब आणि लाल समुद्रातील नाकेबंदीमुळे इस्रायलच्या अर्थव्यवस्थेला मोठा फटका बसण्याची शक्यता असल्याने, इस्रायल आता हूतींवर थेट हल्ला करण्याऐवजी स्वतःच्या संरक्षणाची तयारी करत आहे.

पडद्यामागचे कारस्थान: अमेरिका आणि हूती यांच्यातील कथित गुप्त करार

या संपूर्ण संघर्षात एक अत्यंत रंजक आणि धक्कादायक बाब म्हणजे अमेरिकेची दुहेरी भूमिका समोर आली आहे. पाश्चात्य माध्यमांनुसार, ओमानची राजधानी मस्कत येथील अमेरिकी दूतावासामध्ये ट्रम्प प्रशासन आणि हूती प्रतिनिधींमध्ये एक कथित गुप्त करार झाला आहे. या चर्चेत अमेरिकेच्या बंदी यादीत असलेल्या मोहम्मद अब्दुल सलाम यांच्या नेतृत्वाखालील हूती शिष्टमंडळाने भाग घेतला होता.

या अहवालानुसार, कराराच्या अटी खालीलप्रमाणे आहेत:

• अमेरिका हूतींच्या नियंत्रणाखालील भागांवर कोणतेही हवाई हल्ले करणार नाही.
• अमेरिका सऊदी समर्थित सैन्याला कोणतीही लष्करी मदत देणार नाही.
• या बदल्यात, हूती बाब-अल-मंदेबचा जलमार्ग आंतरराष्ट्रीय जहाजांसाठी खुला ठेवण्यास सहमत झाले आहेत आणि ते अमेरिकी जहाजांवर हल्ला करणार नाहीत.
• हूती २०२५ च्या युद्धबंदीचे पालन करण्यास तयार आहेत, परंतु या करारातून त्यांनी सऊदी अरबच्या जहाजांना पूर्णपणे वगळले आहे.

या गुप्त करारामुळे सऊदी अरब, ज्याचा अमेरिका वर्षानुवर्षे वापर करत होती, तो आता पूर्णपणे एकटा पडला असल्याचे चित्र निर्माण झाले आहे. दुसरीकडे, हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीत अमेरिकन संरक्षण विभागाच्या करारावर काम करणाऱ्या एका जहाजावर इराणने ड्रोन आणि क्षेपणास्त्राने हल्ला केला, ज्यामध्ये काही अमेरिकन सैनिक आणि कर्मचारी जखमी झाले असून त्यांना उपचारासाठी शेजारील अरब देशांत न्यावे लागले आहे.

माहिती युद्ध आणि मक्का हल्ल्याच्या खोट्या प्रचाराचे विश्लेषण

युद्ध केवळ सीमेवर नाही, तर माध्यमांमध्येही लढले जात आहे. भारतीय वाहिन्या आणि वर्तमानपत्रांमध्ये हूतींनी मुस्लिमांचे पवित्र स्थळ असलेल्या मक्का शहरावर हल्ला केल्याच्या बातम्या पसरवण्यात आल्या होत्या. परंतु विश्लेषणांती हे स्पष्ट झाले आहे की हा निव्वळ एक राजकीय प्रोपेगंडा आणि अफवा होती.

हूतींनी या बातमीचा पूर्णपणे इन्कार केला असून तो निराधार असल्याचे स्पष्ट केले आहे. हूतींनी आतापर्यंत कोणत्याही नागरी पायाभूत सुविधांवर हल्ले केलेले नाहीत, त्यामुळे ते धार्मिक स्थळाला लक्ष्य का करतील? हा प्रचार मुख्यत्वे सुन्नी जगाला हूतींविरुद्ध ध्रुवीकृत करण्यासाठी आणि धर्माच्या नावाखाली भडकवण्यासाठी केला गेला होता. सऊदी अरबने सुरुवातीला या बातमीवरून धमकी दिली होती, परंतु नंतर ही केवळ एक सुर्री असल्याचे ओळखून त्यांनी माघार घेतली.

निष्कर्ष: भू-राजकीय वास्तव आणि इतिहासाचा न्याय

सध्याचा काळ हा भू-राजकारणातील अत्यंत संवेदनशील आणि बदलाचा टप्पा आहे. जे देश किंवा गट क्षणिक लाभासाठी किंवा दबावापोटी आपल्या तत्त्वांशी आणि आदर्शांशी तडजोड करतात, इतिहास त्यांना कधीही माफ करत नाही. माजी पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांनी म्हटल्याप्रमाणे, ज्या व्यक्ती किंवा संघटना आपल्या तत्त्वांवर ठाम राहतात, इतिहास त्यांच्याबाबतीत अधिक दयाळू आणि सन्मानजनक राहतो. यमनच्या भूमीवर आणि लाल समुद्राच्या पाण्यावर सध्या चाललेला हा संघर्ष केवळ शस्त्रांचा नसून, तो स्वाभिमान, धोरणात्मक वर्चस्व आणि जागतिक महासत्तांच्या बदलत्या समीकरणांचा एक ऐतिहासिक पुरावा ठरत आहे.

Kanthak Suryatal