अमेरिका आणि इराणमधील वर्षानुवर्षांचे वैर आता थेट विनाशाच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपले आहे. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे शांततेचे दावे केवळ निवडणुकीचे स्टंट होते की काय, असा प्रश्न आता उपस्थित होत आहे, कारण मध्य पूर्वेतील हा समुद्र आता केवळ तेल नव्हे, तर आग ओकत आहे. अमेरिकन लष्कराने जवळपास महिनाभर शांत राहिल्यानंतर अचानक इराणच्या रणनीतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या लार्क बेटावर भीषण रॉकेट हल्ला करून या युद्धाचा नवा भडका उडवून दिला आहे. इराणनेही या हल्ल्याचा बदला घेण्याची गर्जना करत अमेरिकन तळांवर क्षेपणास्त्रांचा पाऊस पाडला आहे. या संपूर्ण बारुदी संघर्षात इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांच्या मुलाला इराणच्या किलिंग स्क्वॉडपासून वाचवण्यासाठी अमेरिकेने मियामीतून अत्यंत तातडीने एअरलिफ्ट केले. या दोन मोठ्या घटना केवळ योगायोग नसून मध्य पूर्वेतील युद्ध आता थेट अमेरिका विरुद्ध इराण अशा डायरेक्ट वर्ल्ड वॉरमध्ये बदलत असल्याचे स्पष्ट संकेत आहेत.
लार्क बेट हल्ला: नक्की काय घडले आणि त्याचे रणनीतिक महत्त्व काय?
३० जुलै नंतर अमेरिकेने इराणच्या मुख्य भूमीवर केलेला हा सर्वात मोठा आणि थेट हल्ला मानला जात आहे. अमेरिकन हवाई दलाच्या लढाऊ विमानांनी आणि ड्रोन्सनी अचानक इराणच्या अत्यंत संवेदनशील लार्क बेटावर क्षेपणास्त्रांचा असा वर्षाव केला की संपूर्ण परिसर हादरून गेला. या हल्ल्यात इराणचे दोन प्रमुख रॉकेट लाँचर्स पूर्णपणे उद्ध्वस्त करण्यात आले. या हल्ल्याचा धमाका इतका तीव्र होता की त्याचे पडसाद थेट तेहरानपर्यंत उमटले.
लार्क बेटाचे भौगोलिक आणि रणनीतिक महत्त्व समजून घेणे गरजेचे आहे. हे बेट हॉर्मुझ बेटाच्या दक्षिणेला आणि किश्म बेटाच्या पूर्वेला, थेट हॉर्मुझ सामुद्रधुनीच्या मुहाऱ्यावर वसलेले आहे. इराणची राजधानी तेहरानपासून हे बेट साधारण ११०० किलोमीटर अंतरावर समुद्राच्या मध्यभागी आहे. जगातील एकूण कच्च्या तेलाची आणि वायूची सुमारे २०% वाहतूक याच हॉर्मुझ सामुद्रधुनीतून होते. त्यामुळे लार्क बेट हे संपूर्ण जगाचा श्वास रोखू शकणारी रणनीतिक चाबी मानले जाते. जर इराणने येथे सागरी सुरुंग पसरवले किंवा व्यापारी जहाजे बुडवण्यास सुरुवात केली, तर जागतिक अर्थव्यवस्था पत्त्यांच्या बंगल्यासारखी कोसळू शकते.
अमेरिकेचा दावा विरुद्ध वास्तव: विश्लेषण
अमेरिकेने या हल्ल्यानंतर लगेचच पत्रकार परिषद घेऊन आपल्या लष्करी कारवाईचे समर्थन केले. यूएस सेंट्रल कमांड च्या दाव्यानुसार, त्यांच्या सॅटेलाइट्स आणि झिकॉर्न ड्रोन्स च्या निरीक्षणातून असे दिसून आले की, इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्सचे सैनिक हॉर्मुझ सामुद्रधुनीच्या पाण्याखाली धोकादायक सागरी सुरुंग पेरण्याच्या आणि रॉकेट डागण्याच्या तयारीत होते. अमेरिकेचा दावा आहे की, जर हे इराणचे रॉकेट लाँचर्स नष्ट केले नसते, तर जागतिक तेल वाहतुकीचा मार्ग बंद झाला असता आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेचे दिवाळे निघाले असते. म्हणूनच अमेरिकेने याला प्रिव्हेंटिव्ह सर्जिकल ॲक्शन असे नाव दिले.
विश्लेषण: अमेरिकेचा हा दावा म्हणजे नेहमीप्रमाणे स्वतःला जगाचा रक्षणकर्ता किंवा हिरो सिद्ध करण्याचा केविलवाणा प्रयत्न आहे. वास्तव हे आहे की, ट्रम्प यांच्या सोशल मीडियावरील मोठ्या वल्गना आणि जमिनीवरील वास्तव यात मोठी तफावत आहे. ट्रम्प यांनी आपल्या सोशल मीडिया अकाउंटवर लिहिले होते की, इराणविरुद्धचे युद्ध कधीच संपलेले नाही आणि जर इराणने हॉर्मुझमध्ये हस्तक्षेप करण्याचा प्रयत्न केला, तर त्यांना असा धडा शिकवला जाईल जो इतिहास लक्षात ठेवेल. ट्रम्प यांनी असाही दावा केला होता की अमेरिकेच्या हवाई हल्ल्यांनी इराणच्या नौदल आणि वायू दलाला अपंग बनवले आहे.
परंतु लष्करी तज्ज्ञांच्या मते, ट्रम्प यांची ही विधाने केवळ देशांतर्गत निवडणुकीच्या आणि टीआरपीच्या राजकारणासाठी आहेत. प्रत्यक्षात अमेरिका स्वतःच्या कमी होत चाललेल्या शस्त्रास्त्रांच्या साठ्यामुळे घाबरलेली आहे. पेंटागॉनकडे क्षेपणास्त्रांचा साठा संपत आला आहे आणि त्यांचे सैनिक सततच्या युद्धाला कंटाळले आहेत. ट्रम्प यांनी तर ट्रुथ सोशलवर इराणच्या सर्वात मोठ्या खार बेटया तेल निर्यात केंद्राला उडवून देण्याचा एआय-जनरेटेड व्हिडिओ पोस्ट करून धमकी दिली आहे, परंतु ही केवळ पोकळ धमकी म्हणजेच गीदड भक्ती असल्याचे दिसून येते. इराणकडे खार बेटापासून तेहरानपर्यंत भूमिगत मिसाईल साठ्याचे असे जाळे आहे की, जर अमेरिकेने खार बेटावर हात लावला, तर इराण सौदी अरेबिया, युएई आणि कतारमधील सर्व अमेरिकन तेल केंद्रे राखेत बदलून टाकेल.
इराणचा प्रतिहल्ला आणि अमेरिकेची रणनीतिक चूक
अमेरिकन हल्ल्यानंतर तेहरानचा पारा चढला आहे. इराणच्या अर्धसरकारी माध्यमांनी आणि आयआरजीसीच्या प्रवक्त्यांनी स्पष्ट केले की अमेरिकेने ही अत्यंत मोठी रणनीतिक चूक केली आहे. या ड्रोन हल्ल्यात अनेक निष्पाप इराणी सैनिक आणि नागरिक मारले गेले आहेत. इराणचे सर्वोच्च नेते मोझतबा यांनी जगातील सर्व मुस्लिम देशांना अमेरिका आणि इस्रायलच्या विरोधात जिहाद पुकारण्याचे आवाहन केले आहे.
इराणने केवळ शाब्दिक धमक्या न देता तात्काळ कारवाई केली. लार्क बेटावर हल्ला होताच इराणी लष्कराने आपल्या मिसाईल बॅटरीजचे बटन दाबले. इराणने युएईमधील अल मिन्हाद बेस आणि जॉर्डनमधील अमेरिकन लष्करी तळांना लक्ष्य करत डझनभर बॅलिस्टिक मिसाईल्स आणि सुसाइड ड्रोंस डागले. जॉर्डन आणि अमेरिकेच्या हवाई संरक्षण यंत्रणेने यातील काही मिसाईल्स हवेतच नष्ट केल्याचा दावा केला असला, तरी या उलटवाराने हे सिद्ध केले आहे की इराण अमेरिकेच्या मिसाईल्सना घाबरणारा नाही, तर थेट छातीवर वार करणारा शत्रू आहे. या युद्धात जॉर्डनसारखे छोटे देश विनाकारण भरडले जात आहेत.
नेतान्याहूंच्या पुत्राचे मियामीतून पलायन: एक थरारक गुप्तचर नाट्य
या युद्धादरम्यान पडद्यामागे अत्यंत नाट्यमय घडामोडी घडल्या. एकीकडे अमेरिका आणि इराण समुद्रात एकमेकांचे रक्त सांडत असताना, दुसरीकडे इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांचा मोठा मुलगा यायर नेतान्याहू (वय ३५ वर्षे) हा स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी अमेरिकेतून पळून इस्रायलला परतला आहे.
इस्रायलची अंतर्गत सुरक्षा यंत्रणा शिन बेटच्या माहितीनुसार, यायर नेतान्याहू यांच्यावर अत्यंत गंभीर आणि जीवघेणा धोका होता. ३५ वर्षांचा यायर ऑक्टोबर २०२३ पासून इस्रायलमधील भीषण युद्ध सोडून अमेरिकेच्या मियामी (फ्लोरिडा) मधील एका आलिशान विलामध्ये ऐषआरामाचे आयुष्य जगत होता. परंतु, इराणची गुप्तहेर यंत्रणा कुड्स फोर्स आणि हिजबुल्लाहचे हिट स्क्वॉड्स अमेरिकेत घुसले होते. डिसेंबर २०२५ पासूनच इराणी एजंट्स मियामीमध्ये यायरच्या प्रत्येक हालचालींवर, त्याच्या पार्ट्यांवर आणि फिरण्याच्या जागांवर लक्ष ठेवून होते आणि कधीही स्नायपर किंवा कार बॉम्बने त्याला उडवून देण्याच्या तयारीत होते.
जेव्हा धोक्याचा रेड अलर्ट वाजला, तेव्हा मियामीमध्ये यायरच्या संरक्षणासाठी पुरेशी स्थानिक सुरक्षा नव्हती. अत्यंत घाईघाईत, न्यूयॉर्कमध्ये इस्रायली राष्ट्राध्यक्ष इसाक हर्झोग यांच्या सुरक्षेसाठी तैनात असलेल्या शिन बेटच्या कमांडोजच्या तुकडीला राष्ट्राध्यक्षांना तिथेच सोडून मियामीला रवाना करण्यात आले. या कमांडोजनी मियामीतील विलावर छापा टाकून यायरला कपडे पॅक करण्याचीही संधी दिली नाही आणि थेट खाजगी विमानाने तेल अवीवला आणले.
पंतप्रधान नेतान्याहू यांनी काही दिवसांपूर्वी एका इस्रायली टीव्ही चॅनेलला दिलेल्या मुलाखतीमध्ये रडकुंडीला येत सांगितले होते की, इराणच्या सीक्रेट एजन्सीने त्यांच्या मुलाची हत्या करण्याचा थेट प्रयत्न केला. या संपूर्ण घटनेमुळे इस्रायलच्या जनतेमध्ये प्रचंड संताप आहे. जेव्हा ऑक्टोबर २०२३ पासून इस्रायलचे तरुण नोकऱ्या आणि कुटुंबे सोडून सीमांवर छातीवर गोळ्या झेलत आहेत, तेव्हा पंतप्रधानांचा मुलगा इस्रायली करदात्यांच्या कोट्यवधी रुपयांवर मियामीच्या बीचवर मौजमजा करत होता, यावरून नेतान्याहू यांच्यावर संसदेत प्रचंड टीका होत आहे.
जागतिक अर्थव्यवस्थेवरील घाला आणि पेट्रोल-डिझेलचे संकट
लार्क बेटावरील हल्ला आणि इराणच्या पलटवारामुळे जागतिक बाजारात प्रचंड खळबळ झाली आहे. आंतरराष्ट्रीय बाजारात कच्च्या तेलाचे दर एका रात्रीत २ टक्क्यांनी वाढून ९० डॉलर प्रति बॅरलच्या पार गेले आहेत. कमोडिटी एक्सपर्ट्सच्या मते, जर हा ताणतणाव आणखी दोन दिवस राहिला आणि हॉर्मुझ सामुद्रधुनी बंद झाली, तर क्रूड ऑइल १२० डॉलर प्रति बॅरल ओलांडू शकते. याचा थेट फटका भारत, युरोप आणि खुद्द अमेरिकेच्या सामान्य नागरिकांच्या खिशाला बसेल आणि महागाईचा भस्मासुर पुन्हा जागा होईल.
इराणचे लष्कर पारंपरिक युद्धात अमेरिकेपेक्षा मागे असले, तरी ते गुरिल्ला वॉरफेअर चे उस्ताद आहेत. इराणकडे अशा लहान स्पीड बोट्स आणि ड्रोंस आहेत, जे डोळ्याची पापणी लवण्याच्या आत शेकडो सागरी मार्ग स्मार्ट सी-माईन्सने बंद करू शकतात. जर व्यापारी जहाजे या सुरुंगांशी आदळली, तर कोणतीही शिपिंग कंपनी या मार्गाने आपले अब्जावधी डॉलर्सचे जहाज पाठवण्याचे धाडस करणार नाही. आधीच व्यापारी जहाजांना आफ्रिकेला वळसा घालून जावे लागत आहे, ज्यामुळे सागरी वाहतुकीचा खर्च ४०० टक्क्यांनी वाढला आहे.
अमेरिकेचे ट्रेझरी सेक्रेटरी स्कॉट बेसन यांनी इराणची कोंडी करण्यासाठी ऑपरेशन इकॉनॉमिक आऊटकास्ट अंतर्गत इराणसोबत तेल व्यापार करणाऱ्या बँका आणि देशांवर कडक निर्बंध लादण्याची धमकी दिली आहे. पण इराण चीन, रशिया आणि आपल्या काळ्या बाजारातील नेटवर्कच्या जोरावर हे निर्बंध रद्दीच्या तुकड्याप्रमाणे मानत आला आहे.
निष्कर्ष: विनाशाच्या गर्तेत अडकलेली जागतिक शांतता
लार्क बेटावरील हल्ल्याने ओमान आणि कतारच्या मध्यस्थीने सुरू असलेल्या गुप्त शांतता चर्चेला पूर्णपणे सुरुंग लावला आहे. जर अमेरिकेने इराणच्या तेल डेपोवर किंवा अणुभट्ट्यांवर हल्ले सुरू ठेवले, तर इराण आपले युरेनियम संवर्धन थेट ९० टक्क्यांपर्यंत नेऊन अणू बॉम्बची चाचणी करू शकतो, अशी भीती तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
अमेरिकेची जुनी सवय आहे की, जिथे तेलाचा वास येतो, तिथे लोकशाही आणि सुरक्षेच्या नावाखाली हस्तक्षेप करायचा. परंतु, शांत समुद्रात दगड मारल्याने उठणाऱ्या लाटा आता थेट अमेरिकेच्या नौदलाशी भिडण्यास तयार आहेत. ट्रम्प यांची धोरणे उथळ पाण्याला खळखळाट फार अशी ठरत आहेत. सोशल मीडियावर युद्धाच्या घोषणा देणे सोपे आहे, पण खाडीच्या या बारुदी दलदलीतून स्वतःच्या सैनिकांना सुखरूप बाहेर काढणे अत्यंत कठीण आहे. जर हा संघर्ष लवकर थांबला नाही, तर संपूर्ण जग एका भीषण महायुद्धाच्या आगीत भस्म होऊ शकते.
