अमेरिका हादरली! इराणचा ४ ट्रिलियन डॉलर्सचा तो मास्टर प्लॅन काय? ज्याने व्हाईट हाऊसची झोप उडवली!

आर्थिक युद्ध – मिडिल ईस्टवरील प्रभावासाठीचा संघर्ष

युद्धाचे बदललेले स्वरूप सामान्यतः युद्धाचा परिणाम अर्थव्यवस्थेवर होतो, असे आपण मानतो. परंतु, सध्या मिडिल ईस्टमध्ये जे सुरू आहे, ते अगदी उलट आहे. येथे अर्थव्यवस्था उद्ध्वस्त करण्यासाठीच युद्ध सुरू झाले आहे. २८ फेब्रुवारीनंतर जागतिक अर्थव्यवस्थेवर याचे गंभीर परिणाम दिसू लागले आहेत. आयएमएफ (IMF) आणि जागतिक बँकेने आधीच जागतिक मंदीचा इशारा दिला आहे. इराण आणि अमेरिका यांच्यातील हा संघर्ष आता केवळ सीमेपुरता मर्यादित नसून, तो एकमेकांच्या तिजोरीत सुरुंग लावण्यापर्यंत पोहोचला आहे.

ट्रिलियन डॉलर्सचे गणित आणि गुंतवणुकीचा पेच या युद्धाचे सर्वात मोठे केंद्र गुंतवणूक हे आहे. अमेरिकेला वाटते की इराण पूर्णपणे गरीब व्हावा आणि त्याच्याकडे काहीही उरू नये. दुसरीकडे, इराणला अमेरिकेची कमकुवत बाजू माहित आहे. इराणचे गणित असे आहे की, जर सौदी अरेबिया, संयुक्त अरब अमिराती (UAE), कतार, बहरीन, कुवैत आणि ओमान यांसारख्या खाडी देशांनी अमेरिकेतील आपली गुंतवणूक बंद केली, तर अमेरिकेला एका वर्षात तब्बल ४ ट्रिलियन डॉलर्सचा फटका बसू शकतो. हे देश आतापर्यंत अमेरिकेकडून सुरक्षा घेत होते, परंतु इराणने आपल्या हल्ल्यांद्वारे ही सुरक्षा व्यवस्था खिळखिळी करण्यास सुरुवात केली आहे.

होर्मुझची सामुद्रधुनी: जागतिक अर्थव्यवस्थेची जीवनवाहिनी या संपूर्ण संघर्षाचा केंद्रबिंदू होर्मुझची सामुद्रधुनी हा जलमार्ग आहे. खाडी देशांच्या अर्थव्यवस्थेचा ४०% ते ८०% व्यापार याच मार्गातून होतो. इराणने गेल्या २४ तासांत हा मार्ग केवळ बंदच केला नाही, तर तो आपल्या नियंत्रणात घेतल्याची घोषणाही केली आहे. इराणचे परराष्ट्र मंत्री ओमानमध्ये जाऊन खाडी देशांना असा संदेश देत आहेत की, त्यांनी अमेरिकेपासून वेगळे व्हावे. जर हा मार्ग इराणच्या पूर्ण नियंत्रणात गेला, तर खाडी देशांना अमेरिकेच्या सुरक्षेची गरज उरणार नाही आणि ते थेट इराणशी करार करू शकतील. ही परिस्थिती अमेरिकेसाठी आणि पर्यायाने इस्रायलसाठी अस्तित्वाचे संकट निर्माण करणारी आहे.

इराणची लष्करी आणि औद्योगिक तयारी इराण केवळ धमक्या देत नाहीये, तर त्याने आपली तयारीही वेगवान केली आहे. इराणमध्ये ड्रोनचे उत्पादन तीन पटीने वाढले आहे. सुमारे १५० हून अधिक तंत्रज्ञान कंपन्यांना अत्याधुनिक शस्त्रे बनवण्याच्या कामात गुंतवण्यात आले आहे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, या उत्पादनासाठी लागणारा कच्चा माल इराणला रशिया आणि चीनकडून मिळत आहे. ही रशिया-चीन आणि इराणची युती अमेरिकेसाठी मोठी डोकेदुखी ठरत आहे.

अमेरिकेची रणनीती आणि अंतर्गत राजकारण अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प आता इराणच्या अशा पायाभूत सुविधांवर हल्ले करत आहेत, जिथून इराणची अर्थव्यवस्था चालते. आता केवळ क्षेपणास्त्र कार्यक्रम किंवा अणू प्रकल्पांवर चर्चा होत नाही, तर इराणचे बंदर अब्बास आणि तेलवाहू जहाजांचे मार्ग लक्ष्य केले जात आहेत. अमेरिकेसमोर दुसरे संकट म्हणजे अंतर्गत राजकारण आणि आगामी निवडणुका. रिपब्लिकन पक्षातील नेत्यांना, जसे की मार्को रुबियो, भीती वाटते की जर खाडी देशांची गुंतवणूक थांबली, तर अमेरिकेत महागाई प्रचंड वाढेल आणि त्यांची आंतरराष्ट्रीय ताकद कमी होईल.

विशिष्ट लक्ष्यांवर हल्ले आणि संदेश इराणने गेल्या काही दिवसांत अमेरिकेच्या महत्त्वाच्या लष्करी तळांना लक्ष्य केले आहे, जे थेट अर्थव्यवस्थेशी संबंधित आहेत:

• बहरीन: येथील अमेरिकन लष्करी दळणवळण केंद्रावर हल्ला झाला.
• जॉर्डन: प्रिन्स हसन एअरबेस आणि ड्रोन हँगरवर निशाणा साधला गेला.
• कुवैत: अमेरिकन पॅट्रियट एअर डिफेन्स सिस्टम आणि रडार साईट्सवर हल्ला करण्यात आला.
• कतार आणि युएई: या ठिकाणच्या हल्ल्यांतून इराणने स्पष्ट संदेश दिला आहे की, जर होर्मुझमधील व्यापारावर अमेरिकेने कब्जा करण्याचा प्रयत्न केला, तर बाजारपेठेवर थेट परिणाम होईल.

इस्रायलचे अस्तित्व आणि इराणचा ‘बदला’ इस्रायलसाठी हा संघर्ष अधिक गंभीर आहे. जर इराण आर्थिकदृष्ट्या सामर्थ्यवान देश म्हणून उभा राहिला, तर इस्रायलच्या अस्तित्वावर प्रश्नचिन्ह निर्माण होईल. इराणचे सर्वोच्च नेते मुस्तफा अली खामनेई यांनी स्पष्ट केले आहे की, त्यांच्या माजी कमांडर्सच्या हत्येचा बदला घेणे ही केवळ त्यांची इच्छा नसून, संपूर्ण राष्ट्राची इच्छा आहे. इराण आता अमेरिकेशी दोन हात करायला पूर्णपणे तयार दिसत आहे.

भारतावरील परिणाम या जागतिक घडामोडींपासून भारत अलिप्त राहू शकत नाही. भारताला मिळणारे एलएनजी (LNG), एलपीजी (LPG) आणि कच्चे तेल याच होर्मुझ मार्गावरून येते. गेल्या २४ तासांत एका भारतीय जहाजावरही हल्ला झाला आहे. जरी त्यात जीवितहानी झाली नसली, तरी ऊर्जेच्या संकटामुळे भारतात महागाई वाढण्याची दाट शक्यता आहे.

निष्कर्ष: नवीन जागतिक व्यवस्था? हे युद्ध आता केवळ शस्त्रांनी नाही, तर चलनांनी आणि व्यापाराने लढले जात आहे. अमेरिका, इस्रायल, इराण, रशिया आणि चीन या देशांच्या हालचालींमुळे आशिया आणि युरोपमधील संबंधांची नवीन समीकरणे तयार होत आहेत. जर इराणने खाडी देशांना आपल्या बाजूने वळवण्यात यश मिळवले, तर अमेरिकेचा ग्रेट अगेनचा नारा धोक्यात येऊ शकतो. पुढील काळात युती (SCO, BRICS, G20) या संघर्षात काय भूमिका घेतात, यावर जगाचे भविष्य अवलंबून असेल.