तर ही एल पी जी ची कहाणी आहे विसाव्या शतकात घडलेली, अमेरिकेतल्या पिट्सबर्ग शहरातली. एक दिवस एक मोटार चालक अशी एक तक्रार घेऊन गॅरेज मध्ये आला ज्याने सर्वांनाच बुचकळ्यात पाडले. त्या मोटारचालकाने त्याच्या गाडीत इंधन भरले, पण त्याचे असे म्हणणे होते की ते खूप लवकर संपून गेले. सर्वांनी तपासले की टाकीला कोठे गळती आहे का? पण नाही, सर्व काही ठीक दिसत होते. मग सर्वांनाच प्रश्न पडला की इंधन नेमके जातेय तरी कुठे?
शेवटी हे कोडे, कोणतीही समस्या चुटकीसरशी सोडवू शकतात अशी ख्याती असणाऱ्या श्री. वॉल्टर स्नेलिंग यांच्याकडे आले. कोणत्याही अडचणीचे उत्तर निसर्गालाच विचारावे अश्या धोरणावर चालणारे स्नेलिंग यांना या मोटारचालकाच्या तक्रारीचे कुतूहल वाटले आणि त्यांनी त्यावर प्रायोगिकरीत्या तपास करण्याचे ठरविले.
त्यांनी एक कॉर्कचे बूच असलेली काचेची बरणी घेतली, पेट्रोल पंपावर जाऊन पेट्रोल खरेदी केले आणि त्यात भरले. मात्र घरी परत येताना ते बूच सारखे बाहेर उडून पडत होते. त्या इंधनात असे काही बाष्पशील घटक होते जे की बंद बरणीतल्या दाबामुळे कॉर्कवर दबाव आणत होते आणि तेथून बाहेर पडून नाहीसे होत होते. हे लक्षात यायला स्नेलिंगना दहा सेकंद देखील लागले नाहीत.
त्यानंतर त्यांनी त्याचे विश्लेषण वाहनचालकाला समजावून सांगितले.
नंतर मात्र त्यांनी त्याचा सखोल अभ्यास करण्याचे ठरविले. आपल्या लहानशा प्रयोगशाळेत, स्नेलिंगनी पेट्रोलमधील घटक वेगळे करण्यास आणि त्यांच्या वर्तनाचे निरीक्षण करण्यास सुरुवात केली. त्यातील
काही भागाचे पटकन बाष्पीभवन होत होते. तर काही मागे राहिले.
सर्व अभ्यासाअंती त्यांनी असा निष्कर्ष काढला की, इंधनातील पेट्रोल आणि कोल ऑइल वेगळे काढून टाकल्यानंतर त्यात हलके हायड्रोकार्बनचे अंश शिल्लक राहत आहेत. यात प्रोपेन आणि ब्युटेन यांचा समावेश होता. ते अत्यंत ज्वलनशील आणि हवेत लवकर पसरणारे आहेत. बहुतेक तेल शुद्धीकरण कारखाने त्यांना तेल प्रक्रियेतील त्रासदायक कचरा मानत होते. मात्र
स्नेलिंगना त्यात अपव्यय दिसला नाही. त्यांना त्यात शक्यता दिसली.
त्याकाळी जगातला मानवनिर्मित प्रकाश हा बहुतेक ठिकाणी गॅसच्या दिव्यांवर अवलंबून होता आणि बहुतेक लोकांकडे मुख्य वीजपुरवठा नव्हता. स्नेलिंग यांच्या लक्षात आले की, “जर ते या वायूचे द्रवात रूपांतर करू शकले, तर त्यांच्याकडे बाटलीत साठवून ठेवता येण्याजोगा प्रचंड ऊर्जा असणारा पदार्थ तयार होईल, ज्याला पुन्हा वायूमध्ये रूपांतरित करून प्रकाश किंवा उष्णतेसाठी वापरता येईल.”
आणि हीच ती युरेका मोमेंट जेव्हा वॉल्टर स्नेलिंग यांनी हा द्रवीकृत पेट्रोलियम वायू म्हणजेच “एलपीजी” नावाचा द्रव वायू विकसित केला जो की धातूच्या बाटलीत भरता येऊ शकणार होता आणि सामान्य घरासाठी प्रकाश देऊ शकणार होता.
मात्र ही पायरी अत्यंत महत्त्वाची होती. विश्वासार्ह कंटेनरशिवाय, वायू त्यातून सहजपणे निसटून गेला असता. तेव्हा या एलपीजीचा वापर अधिक व्यापक करण्यात ‘फिलिप्स पेट्रोलियम कंपनीचा’ खूप मोठा वाटा होता. जिने सुरुवातीच्या काळात या इंधनाच्या उत्पादनात आणि विपणनात मोठी भूमिका बजावली.
त्यांनी अश्या प्रकारचे धातूचे दंडगोलाकृती कंटेनर बनवले ज्यामुळे रिफायनरींपासून दूर असलेल्या ठिकाणी इंधन पोहोचवणे अत्यंत सुलभ झाले.
गायब होणाऱ्या पेट्रोलच्या तपासाने सुरू झालेल्या या प्रकरणामुळे एक अतिशय अद्भुत अशी नवनिर्मिती होऊन इंधनाच्या क्षेत्रात एक कमालीचा मार्ग खुला झाला.
पण असं असलं तरी कोणतीही नवनिर्मिती लोकांच्या गळी उतरवणं तितकसं सोप्पं काम नसतं. पण स्नेलिंग हे जरी शास्त्रज्ञ असले तरी त्यांत एक उद्योजक सुद्धा दडलेला होता. अखेर १९१२ साली, पेनसिल्व्हेनिया येथील शेतकरी जॉन गॅहरिंग हे त्यांचे पहिले ग्राहक ठरले ज्यांनी हा आविष्कार वापरून पहायची तयारी दर्शवली. आणि गंमत म्हणजे गॅहरिंग हे या नवनिर्मितीच्या कामगिरीवर इतके खुश झाले की, १९१९ मध्ये त्यांनी आपल्या १८ वर्षीय मुलीचा मार्जोरीचा हात स्नेलिंग यांच्या हाती दिला.
कालांतराने प्रकाश आणि उष्णतेनंतर स्वयंपाकघरासाठीही याची उपयुक्तता लक्षात येऊ लागली.
शहरांचा जसा जसा विकास होऊ लागला, तसे लोक कोळसा किंवा लाकडापेक्षा स्वच्छ इंधनाचा पर्याय शोधू लागली. एलपीजी सिलिंडरने त्यांकरिता एक व्यावहारिक उपाय उपलब्ध करून दिला. हा धातूचा सिलिंडर, जो आकाराने लहान आणि सहज वाहून नेण्याजोगा होता, जगभरात रोजच्या वापरातील एक वस्तू बनला. स्नेलिंग हे एक विलक्षण चिकाटी, निरीक्षणशक्ती व अंतर्दृष्टी असलेली व्यक्ती होते. प्रत्येक गोष्ट जाणून घेण्याची जिज्ञासा आणि कुतूहल, त्यासाठी वेळ आणि संयम याला ते वैयक्तिक महत्त्व देत असत. इतकं असून
प्रयोगशाळेबाहेर मात्र ते आपल्या कुटुंबासोबत एक शांत वैयक्तिक आयुष्य जगत होते. त्यांचे कुटुंब हेच त्यांच्या आयुष्याचे खरे समर्पण असावे, असा त्यांचा हेतू होता.”
इतरांच्या नजरेतून सुटलेल्या समस्या समजून त्या सोडवण्यात त्यांना खरे समाधान मिळत असे.
प्रसिद्धीमध्ये त्यांना क्वचितच रस होता.
अगदी जगभरातील स्वयंपाकघरांमध्ये, कारखान्यांमध्ये किंवा रस्त्यावरील स्टॉल्समध्ये एलपीजी सिलेंडर जसा कुठल्यातरी कोपऱ्यात शांतपणे पडून असतो, तो क्वचितच कोणाचे लक्ष वेधून घेतो, अगदी तसेच.
लोक सहजपणे नॉब फिरवतात, ज्योत पेटवतात आणि स्वयंपाक करायला सुरुवात करतात. त्यातून जो चवदार स्वयंपाक तयार होतो, त्याचे श्रेय त्या बनवणाऱ्या व्यक्तीला, त्यातील घटकांना, भांड्याकुंड्यांना, उपकरणांना अगदी कधीकधी शेगडीलाही दिले जाते पण सिलेंडर कोणाच्या खिस गणतीतही नसतो.
तर मंडळी हा आपला स्वयंपाकघरातील दंडगोलाकृती धातूचा मित्र दिसायला साधा वाटत असला तरी पण त्याच्यामागे जिज्ञासा, संयम आणि अशा एका शास्त्रज्ञाची कहाणी दडलेली आहे, ज्याने एका अशा रहस्याचा पाठलाग करण्याचे ठरवले, ज्याकडे बहुतेक लोकांनी दुर्लक्ष केले असते. आजपर्यंत स्वयंपाकघरात शेगडी पेटवताना, हे शक्य करणाऱ्या रसायनशास्त्रज्ञाबद्दल फार कमी लोकांनी विचार केला असेल. पण आज मात्र आपण त्या थोर शास्त्रज्ञाला वंदन करूया.
सौ. अवनी दाते – पोलंडकर
