सुपरपॉवर अमेरिकेची लाचारी: हॉर्मुझमध्ये एस्कॉर्ट व्हेसल्सवर क्षेपणास्त्रे डागून इराणने उडवली ट्रम्प प्रशासनाची झोप!

महासत्तांचे अपयश, हॉर्मुझचे रणांगण आणि जागतिक युद्धाची पेटती ठिणगी

मध्यपूर्वेतील रणधुमाळीने आता अत्यंत भयानक आणि स्फोटक वळण घेतले आहे. आतापर्यंत अमेरिका, इराण आणि इस्रायल यांच्यातील संघर्ष पडद्यामागून किंवा छुप्या मार्गाने सुरू होता, परंतु आता परिस्थिती नियंत्रणाबाहेर गेली आहे. इराणने हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीत अमेरिकन नौदलाच्या थेट संरक्षण जहाजांवर  थेट बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांचा मारा करून महासत्ता अमेरिकेला उघडे आव्हान दिले आहे. या भीषण संघर्षामुळे केवळ मध्यपूर्वेतच नव्हे, तर जगभरातील इंधन पुरवठा साखळी उद्ध्वस्त होण्याच्या मार्गावर आहे.

एकीकडे इराण हॉर्मुझमधील आपला लष्करी आणि सामरिक ताबा कोणत्याही परिस्थितीत सोडायला तयार नाही, तर दुसरीकडे यमनमधील हूती बंडखोरांनी सौदी अरेबियाची तेल समृद्धी आणि पायाभूत सुविधा उद्ध्वस्त करण्याचा विडा उचलला आहे. सौदीच्या अरॅमको  तेल शुद्धीकरण कारखान्यापासून ते रियाधच्या आंतरराष्ट्रीय विमानतळापर्यंत आणि ईस्ट-वेस्ट तेल पाइपलाइनपर्यंत हूतींच्या क्षेपणास्त्रांनी आणि ड्रोन्सनी धडक दिली आहे. हा केवळ दोन देशांतील लष्करी संघर्ष राहिलेला नसून, जागतिक अर्थव्यवस्थेला महागाईच्या दलदलीत लोटणारा आणि अमेरिका, पाकिस्तान, तुर्किये यांसारख्या देशांना युद्धाच्या आगीत ढकलणारा जागतिक वणवा ठरत आहे.

हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीत अमेरिकेला थेट आव्हान: इराणचा बॅलिस्टिक स्ट्राईक

हॉर्मुझची सामुद्रधुनी हा जागतिक खनिज तेल वाहतुकीचा मुख्य महामार्ग आहे. या मार्गावरून जाणाऱ्या व्यापारी आणि तेलवाहू जहाजांना सुरक्षा देण्यासाठी अमेरिकेने आपले मेरीन्स आणि एस्कॉर्ट बोटी ओमानच्या सागरी हद्दीजवळ तैनात केल्या होत्या. स्पेन किंवा इतर देशांची व्यापारी जहाजे सुरक्षितपणे पार व्हावीत यासाठी अमेरिका एस्कॉर्ट व्हेसल्सचा वापर करत होती. मात्र, आतापर्यंत केवळ व्यापारी जहाजांवर हल्ले करणाऱ्या इराणने आपल्या रणनीतीत आक्रमक बदल केला आहे. इराणने थेट अमेरिकन सैनिकांनी भरलेल्या ‘यूएस एस्कॉर्ट व्हेसल्स’वर अँटी-शिप बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रांचा थेट वर्षाव सुरू केला आहे.

यूकेएमटीओ ने दिलेल्या अहवालानुसार, गेल्या २४ तासांत इराणने हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीत चार मोठे आणि भीषण हल्ले चढवले आहेत. इराणचे हे पाऊल अत्यंत योजनाबद्ध आहे. हॉर्मुझवरील आपला ताबा आणि ग्रिप किंचितही कमी होऊ न देणे हा यामागचा मुख्य हेतू आहे. अमेरिकन सैनिकांना थेट लक्ष्य करून अमेरिका आणि ट्रम्प प्रशासनाला धमकावणे आणि त्यांच्यावर मानसिक दडपण आणणे ही इराणची आक्रमक चाल आहे. हॉर्मुझमधून तेलाची सुरक्षित वाहतूक सुरू झाली, तर अमेरिकेवरील आर्थिक आणि राजकीय दबाव कमी होईल, हे इराण चांगल्या प्रकारे ओळखून आहे; म्हणूनच इराणने थेट अमेरिकन नौदलाच्या संरक्षण जहाजांनाच लक्ष्य बनवले आहे.

ट्रम्प यांचे राजकीय धर्मसंकट, महागाई आणि अमेरिकन जनतेचा असंतोष

हॉर्मुझमधील या थेट लष्करी चकमकीमुळे अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प अत्यंत अडचणीत सापडले आहेत. अमेरिकेत ५ नोव्हेंबर रोजी होणाऱ्या मध्यावधी निवडणुकांचे  सावट ट्रम्प प्रशासनावर आहे. जर या निवडणुकीत रिपब्लिकन पक्षाचा पराभव झाला, तर ट्रम्प यांच्या राजकीय अधिकारांवर मोठ्या मर्यादा येतील. अमेरिकन जनतेमध्ये या युद्धाविरुद्ध प्रचंड संताप पसरला आहे. एका अहवालानुसार, सुमारे ७० टक्के अमेरिकन नागरिक या युद्धाच्या संपूर्ण विरोधात आहेत. इराणवर हल्ला करण्याचा ट्रम्प यांचा निर्णय चुकीचा होता, असेच बहुमत मानत आहे.

“अमेरिकन सैनिकांचा होत असलेला मृत्यू, जखमी होणारे सोल्जर्स आणि वेगाने संपत चाललेला अत्याधुनिक क्षेपणास्त्रांचा साठा यांमुळे अमेरिकन लष्करी यंत्रणा आधीच दबावाखाली आली आहे. त्यातच इंधनाचे दर प्रचंड वाढल्याने अमेरिकन जनतेला महागाईचा मोठा फटका बसत आहे.”

ट्रम्प यांच्या सल्लागारांनी त्यांना स्पष्ट शब्दांत बजावले आहे की हे युद्ध अमेरिकेत अत्यंत लोकप्रिय नसून यामुळे जागतिक आणि अमेरिकन अर्थव्यवस्थेवर मोठा ताण येत आहे. परंतु, स्वतःचा बचाव करण्यासाठी डोनाल्ड ट्रम्प यांनी ‘ट्रूथ सोशल’ (Truth Social) या आपल्या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर एक नवा दावा ठोकला आहे. ट्रम्प यांच्या मते, इंधनाचे आणि गॅसोलीनचे वाढलेले दर हॉर्मुझच्या कोंडीमुळे नसून युक्रेनने रशियाच्या तेल शुद्धीकरण कारखान्यांवर (Refineries) केलेल्या हल्ल्यांमुळे वाढले आहेत. तसेच कॅलिफोर्नियासारख्या डेमोक्रॅटशासित राज्यांमधील धोरणे या महागाईला जबाबदार असल्याचा दावा त्यांनी केला आहे. परंतु, रशिया-युक्रेन युद्ध २०२२ पासून सुरू असताना गेल्या सहा महिन्यांतच तेलाचे भाव गगनाला का भिडले, याचे कोणतेही तार्किक उत्तर ट्रम्प यांच्याकडे नाही.

हूतींचा सौदीवर भीषण हल्ला: अरॅमको, रियाध आणि तेल पुरवठ्याची राखरांगोळी

इराण हॉर्मुझमध्ये अमेरिकेला घेरDirectoryत असताना, यमनमधील अन्सार अल्लाह अर्थात हूती बंडखोरांनी सौदी अरेबियाविरुद्ध आतापर्यंतचा सर्वात मोठा आणि विनाशकारी हल्ला चढवला आहे. रणनीतिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे असलेले ‘तयाझ’ (Tayyaz) शहर हूतींनी आपल्या ताब्यात घेतले आहे. या लष्करी विजयानंतर हूतींनी सौदीच्या आर्थिक मर्मावर थेट वार केले आहेत.

हूतींच्या या भीषण आक्रमणाचे प्रमुख मुद्दे खालीलप्रमाणे आहेत:

• अरॅमको रिफायनरीवर क्षेपणास्त्र हल्ला: सौदीच्या जेद्दा येथील अरॅमको तेल रिफायनरीवर हूतींनी क्रूझ क्षेपणास्त्रांनी आणि ड्रोन्सनी हल्ला केला. या हल्ल्यानंतर अरॅमको रिफायनरीमधून धुराचे अक्राळविक्राळ लोट आणि आगीच्या ज्वाला उठताना दिसल्या.
• हवाई क्षेत्र आणि रियाध विमानतळ असुरक्षित घोषित: हूतींनी अधिकृत निवेदन जारी करून इशारा दिला आहे की सौदी अरेबियाचे संपूर्ण आकाश आता उड्डाणांसाठी सुरक्षित राहिलेले नाही. सौदीची राजधानी रियाध येथील आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून विमानांचे टेक-ऑफ आणि लँडिंग करणे अत्यंत धोक्याचे आहे. रियाधवर हूतींची क्षेपणास्त्रे थेट धडकत असल्याने सौदीची कोणतीही एअर डिफेन्स यंत्रणा ही क्षेपणास्त्रे रोखण्यात अपयशी ठरली आहे.
• ईस्ट-वेस्ट पाइपलाइनचा पंपिंग स्टेशन नंबर २ उद्ध्वस्त: हॉर्मुझची सामुद्रधुनी बायपास करून तांबड्या समुद्राकडे (Red Sea) तेल वाहून नेणाऱ्या सौदीच्या महत्त्वाच्या ईस्ट-वेस्ट पाइपलाइनवर भीषण हल्ला करण्यात आला आहे. सॅटेलाइट उपग्रहांच्या चित्रांवरून स्पष्ट झाले आहे की रियाधच्या पूर्वेला असलेल्या ‘पंपिंग स्टेशन नंबर २’ चे प्रचंड नुकसान झाले असून ते पूर्णपणे बंद पडले आहे.
• युरोपचा तेल पुरवठा दोन महिन्यांसाठी ठप्प: या पाइपलाइनच्या विनाशामुळे सौदी अरेबियाला पुढील दोन महिन्यांसाठी युरोपला केला जाणारा तेल पुरवठा पूर्णपणे बंद करावा लागला आहे.

सौदी अरेबियाने यमनवर लावलेल्या आर्थिक नाकेबंदी आणि निर्बंधांना उत्तर म्हणून हूतींनी सौदीच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा मोडण्याचे धोरण स्वीकारले आहे.

मक्का करार आणि नव्या महायुद्धाची आंतरराष्ट्रीय समीकरणे

सौदी अरेबियावर झालेल्या या प्राणघातक हल्ल्यांमुळे आंतरराष्ट्रीय राजकारणात मोठी उलथापालथ झाली आहे. सौदी अरेबिया, पाकिस्तान आणि तुर्किये या तीन देशांमध्ये झालेल्या ऐतिहासिक ‘मक्का करारा’नुसार, या तीनपैकी कोणत्याही एका देशावर झालेला हल्ला हा तिन्ही देशांवर झालेला हल्ला मानला जाईल.

पाकिस्तानच्या परराष्ट्र मंत्रालयाने अधिकृत विधान जारी करून स्पष्ट केले आहे की मक्का करारांतर्गत पाकिस्तान, सौदी अरेबिया आणि तुर्किये हे तिन्ही देश सौदीच्या रक्षणासाठी आपले सैन्य आणि लष्करी क्षमता पुरवण्यास तयार झाले आहेत. दशकभरापासून सौदीला स्वतःच्या लष्करी तळांवरून संरक्षण देण्याचा दावा करणारी अमेरिका आता बॅकफूटवर गेली आहे. इराणच्या क्षेपणास्त्र हल्ल्यांमुळे अमेरिकेचे अनेक लष्करी तळ उद्ध्वस्त झाले असून अमेरिका थेट युद्धात उतरण्याऐवजी आता केवळ गुप्तचर माहिती  आणि कोऑर्डिनेट्स सौदीला पुरवण्यापुरती मर्यादित राहिली आहे. त्यामुळे आता पाकिस्तान आणि तुर्कियेच्या सैन्याला हूती आणि इराणविरुद्धच्या या थेट युद्धात उतरावे लागत आहे, ज्यामुळे या युद्धाचा विस्तार अधिक भयानक रूप धारण करत आहे.

जागतिक अर्थव्यवस्थेला बसणारा तडाखा आणि पुढील धोकादायक काळ

या संघर्षाचा सर्वात मोठा फटका जागतिक अर्थव्यवस्थेला आणि सर्वसामान्य जनतेला बसत आहे. अमेरिकेत प्रति गॅलन इंधनाचे दर प्रचंड वाढले आहेत, तर भारतातही पेट्रोल-डिझेलचे दर प्रति लिटर १०० रुपयांच्या वर गेले आहेत. इंधनाचे दर वाढल्याने वाहतूक खर्च प्रचंड वाढतो आणि परिणामी प्रत्येक अत्यावश्यक वस्तू महाग होते.

जागतिक पुरवठा साखळी  पूर्णपणे कोलमडली आहे. सौदीच्या तेल विहिरी आणि पाइपलाइन दुरुस्त करण्यासाठी महिन्यांचा कालावधी लागणार आहे. इराणकडून काही अप्रत्यक्ष शांतता प्रस्ताव पाठवले जात असले तरी, सध्याची परिस्थिती पाहता युद्धाची ज्वाला शांत होण्याची कोणतीही चिन्हे दिसत नाहीत. आगामी काळात महागाईचा उच्चांक, इंधनाचा तुटवडा आणि आर्थिक मंदीचे सावट गहिरे होण्याची शक्यता आहे.

निष्कर्ष: जागतिक महासत्तांची उघडी पडलेली लाचारी

मध्यपूर्वेतील या महायुद्धाने हे सिद्ध केले आहे कि आधुनिक युगात प्रगत एअर डिफेन्स सिस्टीम आणि अमेरिकेसारख्या महासत्तेचे संरक्षण छत्रदेखील क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोन्सच्या आक्रमणापुढे तोकडे पडू शकते. इराणची आक्रमक रणनीती आणि हूतींचा भीषण प्रतिकार यांनी सौदी अरेबियाची आर्थिक ताकद आणि अमेरिकेची लष्करी प्रतिष्ठा धुळीस मिळवली आहे.

हा संघर्ष आता केवळ सैनिकांच्या लढाईपुरता मर्यादित राहिलेला नसून, तो प्रत्येक सामान्य नागरिकाच्या खिशावर आणि चुलीवर दणका देणारा ठरला आहे. येणारा काळ अत्यंत खडतर, आर्थिक अडचणींचा आणि अनिश्चिततेचा असणार आहे. त्यामुळे जगातील सर्वच देशांना आणि नागरिकांना आगामी आर्थिक संकटाचा सामना करण्यासाठी अत्यंत सावधगिरीने पावले उचलावी लागतील.