मध्यपूर्वेत महायुद्ध! बाब अल-मंदेब ते हॉर्मुझ: इराण-हुतींच्या दुहेरी वेढ्यात जागतिक तेल पुरवठा कसा अडकला?

सौदीच्या पाइपलाइनवर भीषण मिसाइल हल्ला, ८०० हून अधिक अमेरिकन सैनिक जखमी; सागरी नाकेबंदी आणि जागतिक अर्थव्यवस्थेवर सावट

मध्यपूर्वेतील भू-राजकीय आणि लष्करी संघर्षाने आता एका अत्यंत धोकादायक टप्प्यावर प्रवेश केला आहे. काही महिन्यांपूर्वी युद्ध संपल्याच्या आणि बाजारपेठ पूर्ववत होत असल्याच्या चर्चा रंगत असताना, आज आंतरराष्ट्रीय बाजारात ब्रेंट क्रूडचे दर प्रति बॅरल $70 च्या पार गेले आहेत. लाल समुद्र आणि फारसच्या आखातातील महत्त्वाच्या सागरी मार्गांवर इराण आणि त्यांच्या अक्सिस ऑफ रेझिस्टन्सचा भाग असलेल्या यमनच्या हुती बंडखोरांनी आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले आहे. एका बाजूला स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुझवर इराणचे थेट नियंत्रण आहे, तर दुसऱ्या बाजूला बाब अल-मंदेबच्या मोक्याच्या सागरी सामुद्रधुनीवर हुतींनी पूर्ण ताबा मिळवला आहे. प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्षरीत्या इराणने जागतिक तेल वाहतुकीच्या दोन सर्वात महत्त्वाच्या जलमार्गांची नाकेबंदी केली आहे. यामुळे संपूर्ण जागतिक अर्थव्यवस्थेवर आणि आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा सुरक्षेवर भीषण संकट ओढवले आहे.

९ दिवसांत बाब अल-मंदेबवर ताबा: लाल समुद्रातील हुतींचे वर्चस्व

हुती बंडखोरांनी केवळ ड्रोन आणि मिसाइल हल्ल्यांपुरते मर्यादित न राहता, अवघ्या ९ दिवसांच्या लष्करी मोहिमेत लाल समुद्राच्या किनाऱ्यावरील मोक्याची बंदरे आणि बेटे आपल्या ताब्यात घेतली आहेत. मोका हे ऐतिहासिक बंदर शहर, अल-खोखा, धुबाब, शक्रा आणि जुकार बेट या संपूर्ण किनारपट्टीवर हुतींचे नियंत्रण प्रस्थापित झाले आहे. याव्यतिरिक्त, बाब अल-मंदेबच्या सर्वात अरुंद २५ किलोमीटर रुंदीच्या पट्ट्यात असलेल्या हिस्न मुरादवरही हुतींनी ताबा मिळवला आहे. या मोहिमेतील सर्वात मोठा धोरणात्मक विजय म्हणजे पेरिम बेटावर मिळवलेला ताबा होय. पेरिम बेटावरून सौदी समर्थित यमनी लष्कराने अधिकृतपणे माघार घेतली आहे. या बेटावर संयुक्त अरब अमिरातीचा विमानतळ आहे, ज्याचा वापर इस्रायलला करण्याची परवानगी होती. आता या बेटावर हुतींचे वर्चस्व निर्माण झाल्याने इस्रायल आणि त्याच्या मित्रदेशांची लाल समुद्रातील हालचाल पूर्णपणे रोखली गेली आहे. हुती सैन्याचे अधिकृत प्रवक्ते अन्सॉर अल्लाह यांनी जाहीर केले आहे की, बाब अल-मंदेबची सामुद्रधुनी सर्व आंतरराष्ट्रीय जहाजांसाठी उघडी असेल; मात्र सौदी अरेबिया आणि त्यांना पाठिंबा देणाऱ्या सैन्याच्या जहाजांना येथून जाण्यास सक्त मनाई आहे. सौदीची यमनवरील नाकेबंदी हटत नाही, तोपर्यंत ही लष्करी कारवाई चालूच राहील असा इशारा त्यांनी दिला आहे. दुसरीकडे, चिनी जहाजांना या मार्गावरून वाहतूक करण्याची विशेष सूट देण्यात आली आहे. बाब अल-मंदेब आणि सुएझ कालव्यातून दररोज ६० ते ७० लाख बॅरल कच्च्या तेलाची आणि जागतिक सागरी व्यापाराच्या १०% वाहतूक होते; त्यामुळे आता अमेरिका असो वा इतर देश, सर्वांना हुतींशी तडजोड करावी लागत आहे.

सौदी अरेबियावर भीषण घाव: ईस्ट-वेस्ट पाइपलाइनवर मिसाइल हल्ला

समुद्रातील नाकेबंदी टाळण्यासाठी सौदी अरेबियाने तयार केलेल्या पर्यायी व्यवस्थेवरही भीषण हल्ला चढवण्यात आला आहे. मदिनाच्या आग्नेयेस असलेल्या वाळवंटी भागात मदिना आणि महद अद धाब यांच्या दरम्यान सौदीच्या पूर्वेकडून पश्चिमेकडे जाणाऱ्या ईस्ट-वेस्ट कच्च्या तेलाच्या पाइपलाइनवर हुतींनी भीषण मिसाइल हल्ला केला. ही पाइपलाइन अबकैक ते लाल समुद्रावरील यानबू पर्यंत कच्च्या तेलाची वाहतूक करते, जो स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुझला वळसा घालणारा सौदीचा एकमेव निर्यातीचा मार्ग होता. नासाच्या फर्म्स सॅटेलाइट उपग्रहांच्या आकडेवारीनुसार, या हल्ल्यामुळे वाळवंटात १०० किलोमीटर लांब काळ्या धुराचे लोट पसरले आहेत आणि ७० मेगावॉटपेक्षा जास्त तीव्रतेची आग सलग ८ तासांपेक्षा जास्त वेळ जळत होती. या हल्ल्यामुळे समुद्रात आणि वाळवंटात मोठ्या प्रमाणावर कच्चा तेल सांडल्याचे अहवाल आहेत. सौदी समर्थित सैन्याला या संघर्षात ५,४०० चौरस किलोमीटर क्षेत्रावरील आपले नियंत्रण गमवावे लागले आहे आणि ३८ लष्करी ब्रिगेड्सना हुतींनी लक्ष्य केले आहे, ज्यामध्ये शेकडो सैनिक मारले गेले किंवा बंदी बनवले गेले आहेत. यमनच्या अंतर्गत भागात हुती लढाके धुबाब शहरातही दाखल झाले आहेत.

अमेरिकेचे लष्करी नुकसान आणि ट्रम्प यांची माघार

मध्यपूर्वेतील या संघर्षात अमेरिकेला प्रचंड लष्करी हानी आणि मनुष्यबळाचे नुकसान सहन करावे लागले आहे. जॉर्डनमधील मुवफ्फक साल्टी एअर बेसवर इराणने केलेल्या मिसाइल हल्ल्यात अमेरिकन लष्कराची अनेक लढाऊ विमाने उद्ध्वस्त आणि क्षतीग्रस्त झाली आहेत. यामध्ये ए-१० थंडरबोल्ट २ चे पंख तुटले असून, जवळपास ८ एफ-१५ विमानांचे नुकसान झाले. या मिसाइल हल्ल्यांचा प्रतिकार करण्यासाठी अमेरिकेला ३० पेट्रियट इंटरसेप्टर मिसाइल्स डागावी लागली. रॉयटर्स आणि काँग्रेशनल रिसर्च सर्व्हिसच्या अहवालानुसार, फेब्रुवारीत संघर्ष सुरू झाल्यापासून १८ अमेरिकन सैनिक मारले गेले आहेत आणि ८०० हून अधिक ट्रूप्स जखमी झाले आहेत. तसेच अमेरिकेची ४२ लष्करी विमाने एकतर पूर्णपणे नष्ट झाली आहेत किंवा गंभीररीत्या क्षतीग्रस्त झाली आहेत. याव्यतिरिक्त, हॉर्मुझच्या सामुद्रधुनीत इराणच्या आयआरजीसीने अमेरिकेच्या मानवरहित सागरी पोत सेलड्रोन एक्सप्लोररला मिसाइलने नष्ट केले आणि त्याचा व्हिडिओही जारी केला. या गंभीर परिस्थितीत सौदीचे क्राउन प्रिन्स मोहम्मद बिन सलमान यांनी अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांना दोनदा फोन करून हुतींवर थेट हवाई हल्ले करण्याची विनंती केली. परंतु, ट्रम्प यांनी सौदीच्या या विनंतीला स्पष्टपणे नकार दिला. सध्या सौदी अरेबियामध्ये १०० ते २०० हून अधिक अमेरिकन लष्करी सल्लागार उपस्थित आहेत, जे इंटेलिजन्स आणि जिओग्राफिक टार्गेटिंगमध्ये मदत करत आहेत, परंतु थेट लष्करी हल्ल्यांत सहभागी होण्यास अमेरिकेने नकार दिला आहे. यामुळे अमेरिकेवर अवलंबून असणाऱ्या सुन्नी अरब देशांना अमेरिकेच्या भूमिकेचा मोठा धक्का बसला आहे.

इराणची इकॉनॉमिक न्यूक्लियर रणनीती आणि रशिया-चीनचा पाठिंबा

इराणने फारसच्या आखातापासून लाल समुद्रापर्यंत आपली व्यूहात्मक पकड घट्ट केली आहे. जगभरातील २५ ते ३०% सागरी व्यापार आणि २० ते २२% तेल वाहतूक हॉर्मुझ आणि बाब अल-मंदेब या दोन मार्गावरून होते. इराणच्या दृष्टीने बाब अल-मंदेब आणि हॉर्मुझची नाकेबंदी करणे हा जागतिक अर्थव्यवस्थेविरुद्धचा एक आर्थिक अण्वस्त्र पर्याय ठरला आहे. या संपूर्ण लष्करी कारवाईचे नियोजन इराणचे आयआरजीसी आणि कुड्स फोर्सचे कमांडर अब्दुल रझा शहराई यांच्या थेट मार्गदर्शनाखाली यमनमध्ये सुरू आहे. अमेरिकेचे अर्थमंत्री बेसिन स्कॉट हे इराणवर आर्थिक निर्बंध लाडून त्यांची अर्थव्यवस्था उद्ध्वस्त करण्याचा दावा करत होते, मात्र आता उलट अमेरिकन बॉण्ड्स आणि आर्थिक व्यवस्थेवरच प्रचंड दबाव निर्माण झाला असल्याचे इराणचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अराघची यांनी नमूद केले आहे. अमेरिकेतील आगामी नोव्हेंबरच्या मध्यावधी निवडणुकांवर याचा आर्थिक फटका बसावा, अशी इराणची धोरणात्मक चाल असल्याचे मानले जाते. आंतरराष्ट्रीय मुत्साद्देगिरीच्या पातळीवर, संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत रशिया आणि चीन यांनी इराणची ठामपणे बाजू घेतली आहे. स्नॅपबॅक यंत्रणेद्वारे इराणवर पुन्हा युएनचे निर्बंध लादण्याच्या अमेरिकेच्या प्रयत्नांना रशियाचे युएनमधील राजदूत वासिली नेबेन्झिया आणि चीनच्या प्रतिनिधींनी तीव्र विरोध दर्शवला. २०१८ मध्ये ट्रम्प यांनी अणुकरारातून घेतलेली माघार आणि अमेरिकेची अति-दबाव नीती यामुळेच ही परिस्थिती ओढवल्याचा आरोप चीनने केला आहे.

दाव्यांचे सखोल विश्लेषण आणि ऐतिहासिक संदर्भ

• हुती चळवळीची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: हुती आणि सौदी अरेबिया यांच्यातील संघर्षाला धार्मिक आणि राजकीय दोन्ही परिमाणे आहेत. हुती हे यमनच्या झैदी शिया समुदायाचे प्रतिनिधित्व करतात, तर सौदी अरेबिया हा सुन्नी बहुल देश आहे. १९९० च्या दशकात उत्तर यमनमधील झैदी समुदायाकडे झालेल्या दुर्लक्षामुळे हुसेन अल-हुती यांनी या आंदोलनाची पायाभरणी केली. २००४ मध्ये यमन सरकार आणि हुती यांच्यात पहिला सशस्त्र संघर्ष झाला. २०१४ मध्ये सत्तेवरील ताबा आणि २०१५ मध्ये सौदी अरेबियाने या युद्धात घेतलेली उडी यामुळे या संघर्षाचे भीषण महायुद्धात रूपांतर झाले. आज हुती संघटनेकडे १.५ लाखांपेक्षा जास्त प्रशिक्षित लढाके आहेत.
• लष्करी व आर्थिक दाव्यांचे विश्लेषण:
  1. प्रादेशिक बंडखोर ते सागरी शक्ती: ज्या हुतींना आतापर्यंत केवळ एक प्रादेशिक बंडखोर गट मानले जात होते, त्यांनी इराणच्या गुप्तचर माहिती आणि आयआरजीसीच्या मदतीने जगातील सर्वात महत्त्वाच्या व्यापार मार्गावर ताबा मिळवला आहे.
  2. अमेरिकन सैन्यहानीची भीषणता: जॉर्डनमधील एअरबेसवरील हल्ला, ४२ विमानांचे नुकसान आणि ८०० हून अधिक अमेरिकन सैनिक जखमी होणे हे अमेरिकेच्या मध्यपूर्वेतील लष्करी वर्चस्वाला बसलेला मोठा धक्का आहे.
  3. ट्रम्प यांची भूमिका आणि सौदीची कोंडी: अमेरिकेने सौदीसाठी थेट युद्धात उतरण्यास दिलेला नकार दाखवून देतो की, अमेरिका आता थेट लष्करी हस्तक्षेपापेक्षा स्वतःच्या देशांतर्गत राजकीय व आर्थिक हितसंबंधांना प्राधान्य देत आहे.

निष्कर्ष: जागतिक समीकरणांची नवी दिशा

या सर्व घडामोडींवरून स्पष्ट होते की, मध्यपूर्वेत आता इराण आणि त्याच्या मित्रराष्ट्रांनी भू-राजकीय खेळाचे नियम बदलून टाकले आहेत. इराणने स्पष्ट केले आहे की, गझामधील युद्ध बंद झाल्याशिवाय, लेबनानमधून इस्रायली आणि अमेरिकन सैन्य मागे हटल्याशिवाय आणि पूर्ण युद्धविराम झाल्याशिवाय या भागातील संघर्ष आणि सागरी नाकेबंदी थांबणार नाही. जर बाब अल-मंदेब आणि हॉर्मुझची नाकेबंदी अशीच सुरू राहिली, तर जागतिक स्तरावर इंधनाचा तुटवडा निर्माण होऊन महागाईचा मोठा भडका उडण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.