आता जवळपास ईराणचा अणुबॉम्ब तयार आहे 

जागतिक राजकारणात सध्या ईराणने आपले पत्ते अत्यंत विचारपूर्वक टाकायला सुरुवात केली आहे, ज्यामुळे संपूर्ण जगाची चिंता वाढली आहे. अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या काळात अणू करारावरून (JCPOA) सुरू झालेली ओढाताण आता एका अशा वळणावर आली आहे, जिथे ईराण आपला अण्वस्त्र सज्जतेचा मार्ग उघडपणे स्वीकारताना दिसत आहे. ताज्या संकेतानुसार, ईराणचा अणुबॉम्ब आता जवळपास तयार आहे आणि गरज पडल्यास ते त्याचा वापर करण्यासही मागे हटणार नाहीत, असे चित्र निर्माण झाले आहे.

मोहसीन रझाई यांचा इशारा आणि एनपीटी (NPT) मधील पेच

इराणचे सर्वोच्च नेते (Supreme Leader) यांचे लष्करी सल्लागार मोहसीन रझाई यांनी दिलेले विधान सध्या चर्चेचा केंद्रबिंदू ठरत आहे. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की, जर अमेरिकेने हॉर्मुझ (Hormuz) सामुद्रधुनीमध्ये हस्तक्षेप केला किंवा ईराणला जास्त त्रास दिला, तर ईराण ‘एनपीटी’ (NPT – Non-Proliferation Treaty) म्हणजेच अणु प्रसारबंदी करारातून बाहेर पडेल. एनपीटी हा एक असा जागतिक करार आहे जो देशांना अण्वस्त्रे विकसित करण्यापासून रोखतो आणि त्यांच्या अणू सुविधा आंतरराष्ट्रीय देखरेखीखाली (IAEA) ठेवण्याची अट घालतो. ईराणने याआधीच आंतरराष्ट्रीय निरीक्षकांच्या देखरेखीखाली असलेले कॅमेरे काढून टाकले आहेत आणि तपासणी थांबवली आहे. इराणचा असा आरोप आहे की हे निरीक्षक अणू कार्यक्रमावर नियंत्रण ठेवण्याऐवजी अमेरिका आणि इस्रायलसाठी हेरगिरी करत आहेत. जर ईरान एनपीटीमधून बाहेर पडला, तर त्यांना अणुबॉम्ब बनवण्यापासून रोखणारे कोणतेही कायदेशीर बंधन उरणार नाही.

न्यूक्लियर थ्रेशोल्ड स्टेट आणि युरेनियम शुद्धीकरण

तांत्रिक भाषेत ईराणला आता न्यूक्लियर थ्रेशोल्ड स्टेट (Nuclear Threshold State) मानले जाते. याचा अर्थ असा की, एखादा देश अण्वस्त्र बनवण्याच्या अगदी उंबरठ्यावर आहे आणि तो कधीही बॉम्ब तयार करू शकतो. स्रोतामध्ये दिलेल्या एका सोप्या उदाहरणाप्रमाणे, ईराणकडे भाजी तयार करण्यासाठी लागणारा सर्व मसाला (युरेनियम आणि तंत्रज्ञान) तयार आहे; आता त्यांना फक्त तो एकत्र करून अंतिम पदार्थ (बॉम्ब) तयार करायचा आहे. २०१५ मध्ये ओबामा प्रशासनासोबत झालेल्या करारात (JCPOA) ईराणचा ब्रेकआउट टाइम (Breakout Time) एक वर्ष ठरवण्यात आला होता. म्हणजेच, ईराणला अण्वस्त्र तयार करण्यासाठी किमान एक वर्ष लागेल एवढीच परवानगी त्यांना देण्यात आली होती. मात्र, आता हा वेळ एक महिन्यापेक्षाही कमी उरला आहे. ईराणकडे सध्या ६०% शुद्ध युरेनियम उपलब्ध आहे. अण्वस्त्रासाठी ९०% शुद्धतेची गरज असते आणि ६०% वरून ९०% पर्यंत पोहोचण्यासाठी आता त्यांना फारसा वेळ लागणार नाही, कारण त्यांच्याकडे आता अत्यंत प्रगत ‘सेंट्रीफ्यूगल’ (Centrifugal) मशीन्स (उदा. IR-6) उपलब्ध आहेत.

लष्करी क्षमता आणि क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान

अणू बॉम्ब तयार करणे ही एक पायरी झाली, पण तो लक्ष्यापर्यंत पोहोचवण्यासाठी प्रगत क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाची गरज असते. ईराणने या क्षेत्रात मोठी प्रगती केली आहे. त्यांच्याकडे हायपरसोनिक (Hypersonic) आणि आंतरखंडीय बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे (ICBM) आहेत, जी अमेरिकेलाही लक्ष करू शकतात. ईराणच्या क्षेपणास्त्रांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती हवेत स्वतःचा मार्ग बदलू शकतात, ज्यामुळे जगातील प्रगत मिसाईल डिफेन्स सिस्टम्सना त्यांना रोखणे कठीण जाते. अण्वस्त्र वाहून नेण्यासाठी लागणारे वॉरहेड (Warhead) तंत्रज्ञान विकसित करणे हे एक मोठे आव्हान असते, पण ईराणच्या शास्त्रज्ञांनी त्यांच्या बुद्धिमत्तेच्या जोरावर हे साध्य केल्याचे मानले जाते.

भौगोलिक संरक्षण आणि गुप्तता

ईराणने आपल्या अणू सुविधा अशा ठिकाणी उभारल्या आहेत जिथे जगाची नजर पोहोचू शकत नाही. त्यांच्या सुविधा डोंगरांच्या आत, कठीण खडकांच्या बोगद्यांमध्ये आहेत. ईराणचे डोंगर अरावली पर्वतरांगांसारखे ठोस दगडांचे बनलेले आहेत, ज्यामुळे त्यावर हवाई हल्ल्यांचा किंवा बॉम्बफेकीचा कोणताही परिणाम होत नाही. हेच कारण आहे की उपग्रहांच्या माध्यमातूनही त्यांच्या अणू कार्यक्रमाची अचूक माहिती मिळवणे कठीण झाले आहे.

फतवा, इस्लाम आणि डिटरन्स (Deterrence)

ईराणचा अणू कार्यक्रम हा नेहमीच नैतिक आणि धार्मिक वादाचा विषय राहिला आहे. ईराणचे सर्वोच्च नेते खामेनी यांनी अण्वस्त्रांसारख्या सामूहिक विनाशकारी शस्त्रांचा वापर इस्लामच्या विरोधात असल्याचे सांगून तसा फतवा काढला होता. इराकसोबतच्या युद्धाच्या वेळीही ईराणने रासायनिक शस्त्रांचा वापर केला नव्हता, कारण ते त्यांच्या तत्त्वांच्या विरोधात होते. मात्र, आता ईराणमध्ये एक वेगळा विचार प्रवाह सुरू झाला आहे. अण्वस्त्रे वापरणे आणि ती आत्मरक्षणासाठी जवळ असणे यात फरक आहे. आजच्या काळात इस्रायल आणि अमेरिकेच्या वाढत्या दबावामुळे ईराणमध्ये असा सूर उमटत आहे की, जर आमच्याकडे अण्वस्त्रे असती, तर कोणाचीही आमच्यावर हल्ला करण्याची हिम्मत झाली नसती. यालाच डिटरन्स (Deterrence) असे म्हणतात, म्हणजेच शत्रूला घाबरवण्यासाठी स्वतःकडे शस्त्र असणे.

आत्मनिर्भरता आणि आंतरराष्ट्रीय निर्बंध

ईराण हा भारतासारखा आयातीवर अवलंबून असलेला देश नाही. ते डॉलर किंवा बाह्य व्यापारावर कमी अवलंबून आहेत आणि त्यांनी स्वतःची एक स्वावलंबी व्यवस्था निर्माण केली आहे. यामुळेच अमेरिकेने लादलेल्या निर्बंधांचा (Sanctions) ईराणवर अपेक्षित परिणाम झालेला नाही. ते आपला देश चालवण्यासाठी आणि तंत्रज्ञान विकसित करण्यासाठी सक्षम आहेत, ज्यामुळे ते कोणत्याही दबावाशिवाय अणुबॉम्बचा अधिकृतपणे ऐलान करू शकतात.

निष्कर्ष

ईराण आता एका अशा टप्प्यावर पोहोचला आहे जिथे ते कधीही अणुचाचणी करू शकतात किंवा अण्वस्त्र सज्जतेची घोषणा करू शकतात. अमेरिकेने ईराणच्या नेत्यांची हत्या करून त्यांना नैतिक बंधनातून मुक्त केल्याचेही काही तज्ज्ञांचे मत आहे. सुप्रीम लीडरच्या सल्लागाराने दिलेली धमकी ही जगासाठी धोक्याची घंटा आहे. एखाद्या देशाला इतकेही दाबू नका की त्याचा स्फोट होईल, अशी स्थिती आज ईराणची झाली आहे. थोडक्यात सांगायचे तर, ईराणकडे आता तंत्रज्ञान, युरेनियम, क्षेपणास्त्रे आणि ठोस भौगोलिक संरक्षण या सर्व गोष्टी उपलब्ध आहेत. आता फक्त वेळ आणि राजकीय निर्णयाची प्रतीक्षा आहे. जर परिस्थिती आणखी बिघडली, तर ईराण जगाचा नकाशा बदलून टाकणाऱ्या अण्वस्त्राचा वापर करण्यासही मागे हटणार नाही, हे आता स्पष्ट होत आहे.