इतिहास हा नेहमीच वर्तमानाच्या किंचाळणाऱ्या प्रश्नांसमोर उभा असतो. प्रत्येक काळ आपल्या गरजेनुसार इतिहासाची पुनर्स्थापना करत असतो. अठराव्या शतकातील म्हैसूरचा शूर शासक टीपू सुलतान याच्या व्यक्तिमत्त्वाभोवती आज असाच इतिहास आणि राजकारण यांचा संघर्ष सुरू आहे. एकीकडे टिपू सुलतानच्या नावाविरुद्ध राजकीय आणि सामाजिक आगडोंब उठवला जात असताना, दुसरीकडे भारतीय राज्यघटनेच्या मूळ प्रतीत त्यांचे चित्र कोरलेले आहे. हा विरोधाभास केवळ ऐतिहासिक द्वंद्व नसून तो भारतीय राजकारण, सामाजिक न्याय आणि राष्ट्रीय अस्मितेच्या व्यापक संदर्भाशी जोडला गेला आहे. हा लेख टिपू सुलतानच्या ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वाचा आढावा घेतानाच त्यांच्याविरुद्ध उठणाऱ्या आगडोंबाची कारणे, आणि त्याचबरोबर भारतीय संविधानातील त्यांच्या चित्राचे महत्त्व यावर सखोल विश्लेषण करेल.
टिपू सुलतान: एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व
टिपू सुलतान (१७५० – १७९९) हा केवळ एक शासक नव्हता, तर तो आपल्या काळापेक्षा पुढे असलेला दूरदर्शी नेता होता. त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचे दोन स्पष्ट पैलू आहेत. एक म्हणजे ब्रिटिश साम्राज्यवादाशी झुंज देणारा योद्धा आणि दुसरा म्हणजे धोरणी प्रशासक. त्याच्या याच दुहेरी व्यक्तिमत्त्वामुळे आजच्या राजकारणात तो विवादांचा केंद्रबिंदू ठरला आहे.
अढळ देशभक्त आणि युद्धतंत्रज्ञ:
टिपू सुलतान हा भारतातील ब्रिटिश साम्राज्यवादाचा सर्वात अढळ शत्रू होता. त्याने इंग्रजांशी चार भीषण युद्धे लढली आणि शेवटच्या श्वासापर्यंत त्यांच्याशी संघर्ष केला. १७९९ मध्ये श्रीरंगपट्टणमच्या युद्धात तो वीरमरण प्राप्त करतो, तोवर त्याने इंग्रजांना नाकी नऊ आणले होते. त्याचे हे अभूतपूर्व शौर्य आणि स्वातंत्र्यप्रेम त्याला स्वातंत्र्यसैनिकांच्या पहिल्या रांगेत उभे करते. केवळ तलवारीच्या जोरावरच नव्हे, तर त्याने युद्धकलेत नाविन्य आणले. त्याच्या सैन्यात आगीचे गोळे झाडणाऱ्या रॉकेट्सचा (बाण) वापर केला जात असे, जे त्या काळातील सर्वात प्रगत शस्त्रास्त्रे होती. ब्रिटिशांनीही नंतर याच तंत्रज्ञानाचा वापर केला. या दृष्टिकोनातून टीपू हा केवळ योद्धा नसून तंत्रज्ञानाला युद्धात सामील करून घेणारा कर्तबगार सेनापती होता.
टिपू सुलतान फक्त युद्धातच पारंगत नव्हता, तर तो एक उत्तम प्रशासकही होता. त्याने म्हैसूर राज्याच्या अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा दिली. रेशीम उद्योगाला प्रोत्साहन देऊन म्हैसूरला जागतिक नकाशावर आणले. त्याने नवी नाणी आणली आणि व्यापाराला चालना देण्यासाठी अनेक देशांशी संबंध प्रस्थापित केले. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, त्याने एक नवी जमीन महसूल प्रणाली लागू केली. या प्रणालीने शेतकऱ्यांना जमिनीचे हक्क देऊन त्यांना सामंतवादी शोषणापासून वाचवण्याचा प्रयत्न केला. त्याची ही प्रशासकीय क्षमता आणि प्रजाहितदक्षता त्याला एक कुशल राज्यकर्ता म्हणून सिद्ध करते.टिपू सुलतान विरुद्ध आगडोंब: कारणे आणि राजकारण
टिपू सुलतानच्या या कर्तृत्वाकडे दुर्लक्ष करून, आज त्याच्याविरुद्ध जो आगडोंब उठवला जातो, त्यामागील प्रमुख कारणे आणि राजकारण समजून घेणे आवश्यक आहे.
धार्मिक ध्रुवीकरणाचे राजकारण
टिपू सुलतानविरुद्ध उठवल्या जाणाऱ्या आगडोंबामागील सर्वात मोठे कारण म्हणजे त्याच्यावर लावले जाणारे धार्मिक असहिष्णुताचे आरोप. इतिहासातील काही संदर्भ आणि ब्रिटिश इतिहासकारांच्या लेखनाच्या आधारे असा दावा केला जातो की टिपूने केरळमधील मालाबार प्रदेशात हिंदू आणि ख्रिश्चनांवर जबरदस्तीने धर्मांतराचे आदेश दिले, मंदिरे पाडली. त्याच्या ‘सुलतान-उल-तवारीख‘ (इतिहासांचा सुलतान) सारख्या ग्रंथातील उल्लेखांचा वापर करून त्याला क्रूर आणि हिंदू-विरोधी शासक ठरवण्याचा प्रयत्न केला जातो. हे चित्र विशेषतः हिंदुत्ववादी विचारसरणीच्या राजकीय पक्षांसाठी उपयुक्त ठरते. ते टिपूला एक कट्टर मुस्लीम शासक म्हणून चित्रित करून धार्मिक ध्रुवीकरणाचे राजकारण करतात. त्याच्या जयंतीच्या कार्यक्रमांवर बहिष्कार घालणे, टिपू एक्सप्रेस सारख्या गाडीचे नाव बदलणे, अशा माध्यमातून हा राजकीय संदेश सतत पोहोचवला जातो.ऐतिहासिक स्रोतांचा वाद
मात्र, ही ऐतिहासिक नोंद एकतर्फी नाही. टिपूच्या कारकिर्दीत त्याने अनेक हिंदू मंदिरांना देणग्या दिल्याचे, श्रृंगेरीच्या शंकराचार्यांना आश्रय दिल्याचे आणि पत्रव्यवहार केल्याचेही ठोस पुरावे आहेत. त्याच्या सैन्यात उच्च पदांवर हिंदू सेनापती होते. यावरून इतिहासकारांचे दोन गट पडतात. एक गट टिपूच्या धार्मिक कट्टरते वर भर देतो, तर दुसरा गट त्याच्या धोरणात्मक धर्मनिरपेक्षतेचा आणि व्यावहारिकतेचा उल्लेख करतो. हा वाद इतिहास-लेखनाच्या पद्धती आणि राजकीय प्रेरणांमुळेच अधिक गडद होतो. ब्रिटिशांनी लिहिलेल्या इतिहासात टिपूला काळ्या रंगात रंगवण्याचे कारण त्यांच्याशी केलेला त्याचा कडवा संघर्ष हेच होते. त्यामुळे या स्रोतांचा स्वीकार करताना सावधगिरी बाळगणे आवश्यक आहे.
प्रादेशिक राजकारण आणि अस्मिता
टिपू सुलतान ही केवळ राष्ट्रीय पातळीवरच नव्हे, तर प्रादेशिक राजकारणातही एक शक्तिशाली प्रतीक आहे. कर्नाटकात, विशेषतः पूर्वीच्या म्हैसूर भागात, तो एक स्थानिक नायकासारखा आहे. तेथील काही राजकीय पक्ष, विशेषतः मुस्लीम बहुल मतदारसंघांमध्ये, टिपूचे व्यक्तिमत्त्व वापरून मते आकर्षित करतात. याच्या उलट, हिंदुत्ववादी पक्ष त्याच्यावर हल्ला करून आपल्या हिंदू मतदारांना एकत्र करतात. टिपू सुलतान याप्रमाणे राजकीय फायद्यासाठी वापरला जाणारा एक मुद्दा बनून गेला आहे, ज्यामुळे त्याच्या ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वापेक्षा त्याची राजकीय उपयुक्तता अधिक महत्त्वाची ठरते.संविधानातील चित्र: एक प्रतिष्ठेचे प्रतीक
या सगळ्या राजकीय आगडोंबात एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो जर टिपू सुलतान इतका वादग्रस्त होता, तर त्याचे चित्र भारतीय राज्यघटनेच्या मूळ प्रतीत कोरलेले का आहे? या प्रश्नाचे उत्तर घटनेच्या निर्मितीचा इतिहास आणि त्यामागील विचार समजून घेतल्याशिवाय मिळू शकत नाही.
कलात्मक परंपरेचा एक भाग
भारतीय राज्यघटनेची मूळ प्रत ही साधी छापील प्रत नाही, तर ती एक हस्तलिखित कलाकृती आहे. शांतिनिकेतनचे प्रसिद्ध चित्रकार नंदलाल बोस आणि त्यांच्या शिष्यांनी या घटनेच्या प्रत्येक पानाला भारतीय संस्कृती आणि इतिहासातील प्रसंग, व्यक्ती आणि प्रतीकांनी सजवले आहे. यामध्ये रामायण-महाभारतातील प्रसंगांपासून ते बुद्ध, महावीर, सम्राट अशोक, अकबर, शिवाजी महाराज, राणी लक्ष्मीबाई यांच्यासारख्या ऐतिहासिक व्यक्तींचा समावेश आहे. या परंपरेत टिपू सुलतानचाही समावेश करण्यात आला.भाग १६ चे प्रतीकात्मक महत्त्व
टिपू सुलतानचे चित्र संविधानाच्या कोणत्याही भागात नसून, भाग १६ मध्ये आहे. हा भाग विशिष्ट वर्गांशी संबंधित तरतूदी या शीर्षकाखाली अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि मागासवर्गीयांसाठीच्या विशेष अधिकारांचा (अनुच्छेद ३३० ते ३४२) उल्लेख करतो. हा योगायोग नसून तो एक स्पष्ट संदेश आहे.
शोषितांचे रक्षक:
टिपू सुलतानचा इंग्रजांविरुद्धचा संघर्ष हा केवळ वैयक्तिक सत्तेसाठी नव्हता, तर तो परकीय गुलामगिरीविरुद्धचा राष्ट्रीय संघर्ष होता. संविधान सभेच्या सदस्यांनी त्याला याच राष्ट्रवादी लढ्याचे प्रतीक मानले. त्याच्या शौर्याने देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देणाऱ्या अनेक लढ्यांना प्रेरणा दिली. त्यामुळे त्याला स्वातंत्र्यसैनिकांच्या पंक्तीत उभे करून सन्मानित करण्यात आले.
निष्कर्ष: विरोधाभास की द्वंद्व?
टिपू सुलतानच्या संदर्भात आज दिसणारा हा विरोधाभास एकीकडे त्याच्याविरुद्ध आगडोंब आणि दुसरीकडे संविधानात त्याचे चित्र प्रत्यक्षात भारतातील इतिहास आणि राजकारण यांच्यातील सततच्या द्वंद्वाचेच प्रतीक आहे. राजकीय फायद्यासाठी इतिहासाचा काही भाग निवडकपणे वापरला जातो. टिपूच्या धार्मिक धोरणांबद्दलचे आरोप हे त्याच्या एकूण कर्तृत्वाचा फक्त एक छोटासा भाग आहेत, पण तोच आज सर्वाधिक ऐकू येतो.दुसरीकडे, भारतीय संविधान हे आपल्या राष्ट्रीय आदर्शांचं प्रतिबिंब आहे. त्यात टिपू सुलतानचा समावेश करून संविधान निर्मात्यांनी त्याच्या सामाजिक न्यायाच्या दृष्टिकोनाला आणि ब्रिटिशविरोधी लढ्याला मान्यता दिली आहे. हे चित्र आपल्याला सांगते की टिपू सुलतान हा केवळ एका विशिष्ट धर्माचा शासक नसून तो या देशाच्या स्वातंत्र्याच्या आणि सामाजिक न्यायाच्या लढ्यातला एक महत्त्वाचा दुवा आहे.
आजच्या परिस्थितीत टिपू सुलतानच्या व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यमापन करताना, राजकीय आगडोंबाच्या पलीकडे जाऊन त्याचा संपूर्ण इतिहास समजून घेणे आवश्यक आहे. त्याच्या कमतरता आणि कर्तृत्व दोन्हीही बाजूने पाहूनच एक संतुलित दृष्टिकोन तयार होऊ शकतो. संविधानातील त्याचे चित्र हे याच संतुलित दृष्टिकोनाचं आणि ऐतिहासिक व्यक्तींप्रती असलेल्या व्यापक राष्ट्रीय दृष्टीचं प्रतीक आहे. हे चित्र आपल्याला स्मरण करून देतं की इतिहास नेहमीच काळ्या-पांढऱ्या रंगात विभागता येत नाही; त्यात अनेक छटा असतात आणि त्या छटा समजून घेणं हीच खरी ऐतिहासिक जाणीव आहे.
