मी सुहागिन इथेच झाले, आई इथेच झाले आणि विधवाही…: सोनिया गांधींची ती कहाणी जी नफरती राजकारणाला कधीच समजणार नाही! 

माझे हास्य कोणी हिरावून घेतले? – सोनिया गांधी, राजीव गांधी आणि नफरत विरुद्ध प्रेमाच्या लढ्याची एक भावूक संपादकीय गाथा 

प्रेमाचे राजकारण आणि सत्तेचा त्याग

भारतीय राजकारणाच्या इतिहासात अनेक सत्तांतर झाली, अनेक राजकीय पक्ष आले आणि गेले, परंतु सत्तेच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचूनही अत्यंत सहजतेने त्याचा त्याग करण्याचे उदाहरण दुर्मिळच आहे. ज्येष्ठ काँग्रेस नेत्या सोनिया गांधी यांचे आगामी संस्मरण Belonging: A Journey of Love (१० नोव्हेंबरला प्रकाशित होणारे पुस्तक) आणि त्यांनी द हिंदू वृत्तपत्राला दिलेली विशेष मुलाखत या पार्श्वभूमीवर ज्येष्ठ पत्रकार नवीन कुमार (Article19 India) यांनी मांडलेले विश्लेषण केवळ एका नेत्याची जीवनगाथा उलगडत नाही, तर भारतीय लोकशाहीतील एका मोठ्या वैचारिक संघर्षावर प्रकाश टाकते. आजच्या राजकीय वातावरणात जिथे सत्ता मिळवण्यासाठी द्वेष, नफरत आणि विभाजनाचा वापर केला जातो, तिथे प्रेम, ओळख आणि प्रतिकार हे राजकीय हत्यार ठरू शकतात का? या प्रश्नाचे उत्तर सोनिया गांधी यांच्या संपूर्ण राजकीय आणि वैयक्तिक आयुष्यात सापडते. सोनिया गांधी यांचे जीवन हे केवळ एका राजकीय घराण्याची कहाणी नाही, तर ते प्रेमाच्या माध्यमातून देशाशी, संस्कृतीशी आणि नागरिकांशी जोडल्या गेलेल्या एका स्त्रीचा त्याग आणि संघर्षाचा इतिहास आहे.

इटली ते भारत: एका परदेशी सुनेचा भारतीयत्वाचा प्रवास

सोनिया गांधी जेव्हा एक तरुण दुल्हन म्हणून इटलीतून भारतात आल्या, तेव्हा त्यांना या देशाची, येथील संस्कृतीची किंवा इथल्या गुंतागुंतीच्या राजकीय व्यवस्थेची कोणतीही पूर्वकल्पना नव्हती. परंतु, काळानुसार त्या या भूमीशी आणि येथील जनतेशी इतक्या एकरूप झाल्या की, त्यांनी भारतालाच आपले सर्वस्व मानले. आपल्या मुलाखतीत अत्यंत भावूकपणे सोनिया गांधी म्हणतात, मी सुहागिन इथेच झाले, आई इथेच झाले आणि तुमच्या डोळ्यांसमोर विधवाही इथेच झाले.या एका वाक्यात त्यांच्या संपूर्ण आयुष्याचा सार सामावलेला आहे. त्या पुढे सांगतात की, देशाच्या महान कन्या आणि माजी पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी आपला अंतिम श्वास सोनियांच्या बाहूंमध्ये घेतला. सोनिया गांधींच्या भारतीयत्वावर आणि निष्ठेवर सातत्याने राजकीय विरोधकांकडून प्रश्न उपस्थित केले गेले. परंतु, सोनिया गांधी म्हणतात, माझ्या रक्ताचा प्रत्येक थेंब सांगतो की हा माझा देश आहे. माझ्या भारतीयत्वावर आणि हिंदुस्तानी असण्यावर जे प्रश्न उपस्थित करतात, त्यांना उत्तर देणे मी आवश्यक समजत नाही. इंदिरा गांधी आणि राजीव गांधी यांच्याकडून त्यांनी धैर्य, संवेदनशीलता, धर्मनिरपेक्षता आणि लोकशाही मूल्यांवर अढळ विश्वास ठेवण्याचे धडे घेतले.

राजीव गांधींसोबतचे नाते आणि राजकारणात प्रवेशाची पार्श्वभूमी

सोनिया गांधी आणि राजीव गांधी यांची भेट कॅम्ब्रिजमध्ये झाली होती. राजीव गांधींच्या अत्यंत सौम्य, सरळ आणि पारदर्शक व्यक्तिमत्त्वाने सोनियांचे मन जिंकले. सोनिया आठवतात, राजीव अत्यंत नम्र आणि दिसायला खूप शांत व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांची तीच नम्रता माझ्या मनाला स्पर्शून गेली. शुरुवातीच्या काळात सोनिया गांधी यांचा राजीव गांधींच्या राजकारणातील प्रवेशाला तीव्र विरोध होता. राजीव गांधी यांचे हृदय अत्यंत कोमल आणि निष्पाप होते; अशा सरळ माणसासाठी राजकारणाची दलदल योग्य नाही, अशी भीती सोनियांच्या मनात होती. इंदिरा गांधी यांच्या हत्येनंतर निर्माण झालेल्या अत्यंत बिकट परिस्थितीत जेव्हा राजीव गांधी यांनी पंतप्रधानपदाची जबाबदारी स्वीकारली, तेव्हा सोनिया गांधींनी कोणताही संशय न बाळगता त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभे राहणे पसंत केले. परंतु, १९९१ मध्ये जेव्हा बॉम्बस्फोटात राजीव गांधींची निर्घृण हत्या झाली, तेव्हा सोनिया गांधी पूर्णपणे कोलमडून गेल्या. त्यांनी राजकारणापासून स्वतःला दूर ठेवले. मात्र, काही वर्षांनंतर जेव्हा त्यांना दिसले की नेहरू, इंदिरा आणि राजीव यांनी ज्या धर्मनिरपेक्ष आणि लोकशाही मूल्यांसाठी प्राणांचे बलिदान दिले होते, ती मूल्ये संकटात सापडत आहेत आणि काँग्रेस पक्ष कमजोर होत आहे, तेव्हा त्यांनी कुटुंबाचा धर्म आणि पक्षाची जबाबदारी पार पाडण्यासाठी राजकारणात पाऊल ठेवले.

२००४ चा ऐतिहासिक त्याग: सत्तेपेक्षा प्रेमाला दिलेले प्राधान्य

वर्ष २००४ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत भारतीय जनतेने काँग्रेस आणि सोनिया गांधी यांच्या नेतृत्वाला कौल दिला. सोनिया गांधी भारताच्या पंतप्रधान होणार हे जवळपास निश्चित झाले होते. मात्र, त्याच वेळी भारतीय जनता पक्षाच्या (भाजप) काही नेत्यांनी अत्यंत कनिष्ठ पातळीवर जाऊन राजकारण सुरू केले. भाजप नेत्या दिवंगत सुषमा स्वराज यांनी दिल्लीच्या रस्त्यांवर घोषणा केली की, जर सोनिया गांधी पंतप्रधान झाल्या, तर त्या संसदेचा राजीनामा देतील, आपले डोके बोडवून घेतील, जमिनीवर झोपतील आणि सुके चणे खाऊन विधवांसारखे जगतील. विरोधकांच्या या दुष्ट आणि हिंसक भाषेला सोनिया गांधी सत्तेचा अधिकार वापरून सडेतोड उत्तर देऊ शकत होत्या. परंतु, सोनिया गांधींनी सत्तेच्या मोहाऐवजी पुन्हा एकदा प्रेम आणि त्यागाची वाट निवडली. त्यांनी सरळपणे पंतप्रधानपद नाकारले. भारतीय राजकीय इतिहासातील हा अत्यंत दुर्मिळ आणि महान त्यागाचा क्षण होता. ज्या पदासाठी राजकीय नेते काहीही करायला तयार होतात, ते सर्वोच्च पद सोनिया गांधींनी एका क्षणात सोडून दिले. सत्तेपेक्षा देशातील शांतता आणि एकात्मता त्यांना अधिक प्रिय होती. त्यांनी दाखवून दिले की, प्रेम आणि त्याग हे सत्तेच्या अहंकारापेक्षा कितीतरी पटीने मोठे असतात.

हरवलेले हास्य आणि सोसलेली वेदना

सोनिया गांधींच्या संस्मरण पुस्तकातील आणि मुलाखतीतील सर्वात वेदनादायी विधान कोणते असेल, तर ते म्हणजे: राजीवना भेटल्याच्या ६० वर्षांनंतरही मी तीच व्यक्ती आहे, फरक एवढाच आहे की मी पूर्वीइतकी हसत नाही. हे वाक्य ऐकताना प्रत्येक संवेदनशील माणसाच्या काळजात चर्र होते. सोनिया गांधींचे हास्य कोणी हिरावून घेतले? त्यांच्या या हरवलेल्या हास्याला देशातील अत्यंत खालच्या दर्जाचे राजकारण करणारे नेते, त्यांच्या अंध पाठीराखे आणि टीव्ही चॅनेलवरील बेजबाबदार अँकर्स जबाबदार आहेत. सोनिया गांधींवर अत्यंत वैयक्तिक, निंदनीय आणि खालच्या पातळीवरील टीका करण्यात आली. परंतु, सोनिया गांधींनी त्या नीच टीकेला उत्तर देण्यासाठी कधीही आपले एकही शब्द खर्च केले नाहीत. त्यांनी आपले दु:ख, वेदना आणि अपमान शांतपणे सहन केला. परंतु या मौनाची आणि धैर्याची किंमत त्यांना आपल्या आनंदाने आणि हास्याने चुकवावी लागली. त्यांच्या मनात नेहमीच एक भीती होती की, जे इंदिराजींच्या बाबतीत घडले, तेच राजीवजींच्या बाबतीत घडले, आणि त्या भीषण वास्तवाने त्यांच्या आयुष्यातील आनंद कायमचा काढून घेतला.

द्वेष विरुद्ध प्रेम : इतिहासाचा अंतिम न्याय

नवीन कुमार आपल्या विश्लेषणात आजच्या राजकीय परिस्थितीची तुलना करताना मांडतात की, २०१४ नंतर भारतीय राजकारणात नरेंद्र मोदी यांचा उदय झाला. एका बाजूला नरेंद्र मोदींचे राजकारण हे नफरत, विभाजन, अहंकार आणि द्वेषावर आधारित आहे, तर दुसऱ्या बाजूला सोनिया गांधींचे राजकारण हे संवेदना, त्याग आणि प्रेमावर आधारित आहे. नरेंद्र मोदी आणि अमित शाह यांच्यासारखे राजकीय नेते सोनिया गांधींच्या या प्रेमाची आणि त्यागाची खोली कधीही समजू शकणार नाहीत. कारण प्रेमाची पहिली अटच ही असते की, स्वतःच्या अस्तित्वाची आणि सत्तेची पर्वा न करणे. इतिहास जेव्हा लिहिला जाईल, तेव्हा नरेंद्र मोदी आणि सोनिया गांधी या दोघांचीही नोंद घेतली जाईल. परंतु, सोनिया गांधी यांना प्रेमाला नवी उंची देणाऱ्या, मानवीय संवेदना जपणाऱ्या आणि सत्तेचा त्याग करणाऱ्या एका महान नेत्या म्हणून आठवले जाईल; तर दुसऱ्या बाजूला नरेंद्र मोदी यांना भारतीय लोकशाहीला द्वेषाच्या आणि नफरतीच्या दलदलीत ढकलणारे नेते म्हणून इतिहासाच्या पानावरील काळा डाग मानले जाईल.

निष्कर्ष: त्यागाचे राजकारण आणि नैतिक अधिष्ठान

सोनिया गांधींचे Belonging: A Journey of Love हे पुस्तक केवळ त्यांच्या आठवणींचा संग्रह नाही, तर ती एका स्त्रीची भारतीय लोकशाहीशी जोडलेली आत्मिक गाथा आहे. साहस आणि संवेदना या दोन भांडवलांवर त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन जगले आहे. सोनिया गांधींनी हे सिद्ध करून दाखवले की, राजकारण म्हणजे केवळ सत्ता मिळवणे किंवा विरोधकांना पराभूत करणे नव्हे, तर राजकारण म्हणजे देशातील सर्वसामान्य नागरिकांप्रती, लोकशाही मूल्यांप्रती आणि आपल्या प्रिय माणसांच्या विचारांप्रती बाळगलेले निष्ठावंत प्रेम होय. नफरतीच्या या अंधाऱ्या काळात सोनिया गांधींचे हे ‘प्रेमाचे राजकारण’ भारतीय लोकशाहीसाठी एका मार्गदर्शक दिव्यासारखे सदैव तेवत राहील.