पश्चिम आशियातील भू-राजकीय पटलावर सध्या जे काही घडत आहे, ते केवळ दोन राष्ट्रांमधील संघर्षाचे मर्यादित रूप नसून जागतिक लष्करी इतिहासातील एक प्रलयंकारी वळण आहे. इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्सने एकाच वेळी चार देशांमधील अमेरिकन लष्करी तळांना लक्ष्य करून जे प्रत्युत्तर दिले आहे, त्याने वॉशिंग्टनच्या रणनीतिक वर्तुळात प्रचंड खळबळ उडवून दिली आहे. हे केवळ लष्करी हल्ले नाहीत, तर अमेरिकेच्या दशकानुदशकांच्या प्रतिबंधक रणनीतीच्या अपयशावर मारलेले शिक्कामोर्तब आहे.
गेल्या काही दशकांपासून पश्चिम आशियामध्ये अमेरिकेचे असलेले एकतर्फी वर्चस्व आता निर्णायकपणे धोक्यात आले आहे. इराणच्या IRGC ने जॉर्डन, बहरीन, कुवैत आणि इराक या चार देशांमध्ये असलेल्या अमेरिकन लष्करी तळांवर अत्यंत समन्वयित आणि अचूक हल्ले चढवून युद्धाचा नवा अध्याय सुरू केला आहे. या हल्ल्यांची व्याप्ती आणि त्यातून झालेली हानी पाहता, हा संघर्ष आता केवळ प्रादेशिक चकमकीपुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर तो एका महायुद्धाच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपला आहे. या संघर्षाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे इराणने केलेली थेट लष्करी कारवाई. यापूर्वी इराण आपल्या प्रॉक्सी संघटनांच्या माध्यमातून संघर्ष करत असे, मात्र आता खुद्द IRGC ने रणांगणात उतरून अमेरिकेच्या ग्लोबल पॉवर प्रतिमेला तडे दिले आहेत. अमेरिकेची पारंपारिक लष्करी जरब आता कुचकामी ठरत असल्याचे स्पष्ट झाले असून, या भौगोलिक विस्तारामुळे जागतिक सत्ता संतुलनाचे केंद्र सरकताना दिसत आहे.
बहुआयामी हल्ल्यांचा भौगोलिक आढावा
इराणने केलेल्या या हल्ल्यांमागे एक निश्चित लष्करी नियोजन होते. अमेरिकेची जी केंद्रे त्यांच्या शक्तीचे स्त्रोत मानली जातात, नेमकी तिथेच इराणने प्रहार केला आहे.
१ जॉर्डन : अमेरिकेच्या मरीन शक्तीवर प्रहार
जॉर्डनमधील कॅम्प टिटिन या अमेरिकन मरीन तळावर झालेला हल्ला हा ऐतिहासिक मानला जात आहे. हा तळ दीर्घकाळ इराणच्या पाळत ठेवणाऱ्या यंत्रणांच्या टप्प्यात होता आणि योग्य वेळ येताच तिथे थेट प्रहार करण्यात आला. मरीन हे अमेरिकेचे सर्वात तगडे कमांडो मानले जातात, त्यांच्या तळावर झालेला हा हल्ला अमेरिकेसाठी मोठा धक्का आहे.
दुसरीकडे, प्रिन्स हसन एअरबेसवर झालेल्या हल्ल्यात अमेरिकेच्या अत्यंत प्रगत अशा MQ-9 रीपर आणि RQ-4 ड्रोनचे हँगर उद्ध्वस्त करण्यात आले आहेत. इथले दृश्य अत्यंत भीषण होते; मफरक शहरात सायरनचा आवाज घुमत होता आणि जखमी सैनिकांना तातडीने हेलिकॉप्टरद्वारे हलवले जात होते. इराणचा दावा आहे की, या हल्ल्यात केवळ यंत्रणांचे नुकसान झाले नाही, तर अनेक अमेरिकन पायलट आणि उड्डाण कर्मचारी मारले गेले आहेत.
२ बहरीन : रडार यंत्रणेचा धुव्वा
बहरीनमधील शेख ईसा एअरबेसवर इराणने ड्रोनचा प्रचंड वर्षाव केला. या हल्ल्याचे मुख्य उद्दिष्ट अमेरिकेची डोळे मानली जाणारी रडार यंत्रणा आणि तिथे तैनात असलेल्या सैनिकांच्या तुकड्यांना लक्ष्य करणे हे होते. बहरीन हे अमेरिकेच्या पाचव्या नौदलाचे महत्त्वाचे केंद्र असल्याने, तिथे झालेली ही हानी अमेरिकेच्या सागरी नियंत्रणाला सुरुंग लावणारी आहे.
३ इराक : अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा पराभव
इराकच्या एर्बिल प्रांतात इराणने बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे आणि ड्रोनचा वापर करून अमेरिकन तळाचे मोठे नुकसान केले. येथील दुरुस्ती केंद्र आणि गोदामे भस्मसात झाली आहेत. सर्वात लक्षणीय बाब म्हणजे, इराणच्या शाहिद-१३६ ड्रोनने अमेरिकेच्या अत्याधुनिक पाळत ठेवणाऱ्या फुग्याच्या मार्गदर्शन यंत्रणेचा यशस्वीपणे वेध घेतला. एका स्वस्त ड्रोनने अमेरिकेच्या महागड्या हेरगिरी यंत्रणेला निकामी करणे, हे तंत्रज्ञानाच्या युद्धातील इराणचे मोठे यश मानले जात आहे.
४ कुवैत आणि नागरी लक्ष्यांवरील अमेरिकन हल्ले
कुवैतमधील अमेरिकन तळांवरही इराणने भीषण मारा केला आहे. मात्र, इथे एक महत्त्वाचा रणनीतिक आणि नैतिक फरक दिसून येतो. इराणचे हल्ले हे केवळ लष्करी तळांवर केंद्रित होते, तर अमेरिकेने प्रत्युत्तर म्हणून इराणमधील केश्म, बंदर अब्बास, चाबहार, जास्क, सिरीक, असलुये, कोनारक आणि लावन या शहरांना लक्ष्य केले. विशेषतः सिरीक येथील एका नागरी वस्तीत असलेल्या लग्नसमारंभावर अमेरिकन ड्रोनने बॉम्बफेक केली, ज्यात लहान मुलांसह निष्पाप नागरिकांचा बळी गेला. ही घटना अमेरिकेच्या अचूक मारक क्षमतेच्या दाव्यावर प्रश्नचिन्ह निर्माण करणारी आहे.
लष्करी क्षती आणि हवाई संरक्षण यंत्रणेचे अपयश
पश्चिमेकडील देशांच्या संरक्षण तंत्रज्ञानाचे श्रेष्ठत्व या युद्धात पणाला लागले आहे. अमेरिकेची पेट्रियट सारखी हवाई संरक्षण यंत्रणा इराणच्या क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ल्यांसमोर हतबल ठरली आहे. जेव्हा एखादे बुलेटप्रूफ जॅकेट गोळी रोखू शकत नाही, तेव्हा त्याचे अस्तित्व निरर्थक ठरते; हीच स्थिती सध्या अमेरिकन संरक्षण कवचाची झाली आहे.
इराणच्या दाव्यानुसार, त्यांनी आतापर्यंत अमेरिकेची २०० हून अधिक लढाऊ विमाने आणि ड्रोन पाडले आहेत. यात खालील अत्याधुनिक विमानांचा समावेश आहे:
- F-15, F-16 आणि F-18 लढाऊ विमाने
- F-35 स्टिल्थ फायटर जेट्स
- MQ-9 रीपर आणि RQ-4 ड्रोन
या प्रचंड हानीचा परिणाम केवळ युद्धभूमीपुरता मर्यादित राहणार नाही. अमेरिकन शस्त्रास्त्रांच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाल्यामुळे जागतिक शस्त्रास्त्र बाजारात अमेरिकेची मक्तेदारी संपण्याची चिन्हे आहेत.
माहिती युद्ध आणि माध्यमांवरील निर्बंध: सेन्सॉरशिप विरुद्ध पारदर्शकता
आधुनिक युद्धाचा एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे नेरेटिव्ह सेट करणे. अमेरिका आणि इस्रायलने आपल्या सैनिकांच्या मृत्यूची माहिती दडवण्यासाठी प्रसारमाध्यमांवर कडक निर्बंध लादले आहेत. मात्र, इराणने आपल्या जमिनीवर झालेल्या नुकसानीबाबत कमालीची पारदर्शकता ठेवली आहे. सिरीक सारख्या शहरांमधील नागरी मृत्यूंची माहिती इराणने पुराव्यासह जगासमोर मांडली आहे. जेव्हा इराणमध्ये शहीद सैनिकांच्या अंत्ययात्रेला लाखो लोक जमतात, तेव्हा ती वस्तुस्थिती लपवणे अमेरिकेला कठीण जात आहे. ही माहितीची लढाई सध्या इराणच्या बाजूने झुकलेली दिसत आहे.
राजकीय प्रतिक्रिया: ट्रम्प यांचे दावे विरुद्ध वास्तव
अमेरिकेतील अंतर्गत राजकारण सध्या अत्यंत गढूळ झाले आहे. डोनाल्ड ट्रम्प निवडणुकीच्या पार्श्वभूमीवर ‘सर्व काही नियंत्रणात आहे’ असे दावे करत असले तरी, वास्तवाचा त्याशी काडीचाही संबंध उरलेला नाही. एका पत्रकार परिषदेत जेव्हा अमेरिकेच्या अर्थमंत्र्यांना विचारण्यात आले की, “इराण हल्ल्याच्या धमक्या देत आहे का?” तेव्हा त्यांनी दिलेले उत्तर बोलके होते. त्या म्हणाल्या, ते केवळ धमक्या देत नाहीत, तर ते प्रत्यक्ष हल्ले करत आहेत हे वाक्य अमेरिकन प्रशासनाची हतबलता अधोरेखित करते.
अमेरिकन सैनिकांचे ढासळलेले मनोबल
लष्करी ताकद केवळ कागदावर नसते, ती सैनिकांच्या मानसिकतेवर अवलंबून असते. सध्या समुद्रात तैनात असलेल्या अमेरिकन नौदलाची स्थिती एखाद्या दुःस्वप्नासारखी झाली आहे.
- यूएसएस अब्राहम लिंकन : सहा महिन्यांहून अधिक काळ समुद्रात अडकलेल्या या जहाजावरील ५,००० सैनिकांचे मानसिक संतुलन बिघडत चालले आहे. स्वच्छता आणि मूलभूत सुविधांच्या अभावामुळे तिथे अराजक माजले असून सैनिक एकमेकांशीच भिडत आहेत.
- यूएसएस जेराल्ड आर. फोर्ड : या जहाजावरील ड्युटी टाळण्यासाठी काही सैनिकांनी स्वतःच्याच इंजिनला आग लावल्याचे धक्कादायक प्रकार समोर आले आहेत. ही स्वतःचीच यंत्रणा निकामी करण्याची वृत्ती अमेरिकन सैन्यातील खोलवर रुजलेल्या नैराश्याचे लक्षण आहे.
थायलंडच्या पत्तयामध्ये जेव्हा हे सैनिक सुटीसाठी उतरतात, तेव्हा त्यांची मानसिक अवस्था आणि तिथे होणारी पोलीस कारवाई यावरून या सैनिकांची युद्ध करण्याची क्षमता संपत आल्याचे स्पष्ट होते.
होर्मुझची सामुद्रधुनी आणि जागतिक संकट
होर्मुझची सामुद्रधुनी हे जागतिक अर्थव्यवस्थेचे जीवनसूत्र आहे. इराणने या भागावर आपले वर्चस्व इतके घट्ट केले आहे की, अमेरिकेची जहाजे तिथे प्रवेश करण्यास घाबरत आहेत. अमेरिकेने समुद्रातील सुरुंग काढण्याचे केलेले प्रयत्न पूर्णपणे फोल ठरले आहेत. विशेष म्हणजे, जर्मनी आणि जपान सारख्या अमेरिकेच्या मित्रराष्ट्रांनीही या भागात आपले नौदल पाठवण्यास स्पष्ट नकार दिला आहे. हे अमेरिकेच्या नौकानयन स्वातंत्र्य या सिद्धांताचे पूर्णतः कोलमडणे आहे.
तसेच, आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेला (IAEA) जून २०२५ पासून इराणच्या अणुप्रकल्पांची तपासणी करता आलेली नाही. गेल्या १२ दिवसांच्या युद्धानंतर इराणने आपल्या अणुकार्यक्रमाचा वेग किती वाढवला आहे, याची जगाला पुसटशीही कल्पना नाही, जे एका मोठ्या संकटाचे संकेत आहेत.
खाडी देशांना इशारा आणि भारतावर होणारा परिणाम
इराणच्या IRGC ने आखाती देशांना बोरिया बिस्तर गोल करो (तुमचे गाठोडी बांधा आणि निघा) असा निर्वाणीचा इशारा दिला आहे. अमेरिकेला सहकार्य करणाऱ्या कोणत्याही देशाला याचे गंभीर परिणाम भोगावे लागतील, हे आता केवळ शाब्दिक इशारे राहिलेले नाहीत.
भारतापुढील आव्हाने:
१. ऊर्जा संकट आणि महागाई: पश्चिम आशियातील अस्थिरतेमुळे कच्च्या तेलाच्या किमतीत होणारी वाढ भारताच्या अर्थव्यवस्थेचे कंबरडे मोडू शकते.
२. सागरी व्यापार मार्ग: होर्मुझची सामुद्रधुनी बंद झाल्यास भारताच्या युरोप आणि आखाती देशांशी असलेल्या व्यापाराला मोठा फटका बसेल.
३. भारतीय डायस्पोरा: या प्रदेशात राहणाऱ्या सुमारे ८० लाख भारतीय नागरिकांच्या सुरक्षेचा प्रश्न भारतासाठी अत्यंत कळीचा ठरणार आहे.
४. गुंतवणुकीला धोका: चाबहार बंदर आणि इतर रणनीतिक प्रकल्पांचे भविष्य या युद्धाच्या निकालावर अवलंबून असेल.
निष्कर्ष: जेव्हा महासत्तेचे लष्करी तळ धुराने वेढलेले असतात, त्यांचे अत्याधुनिक तंत्रज्ञान निकामी ठरते आणि सैनिक स्वतःच्याच जहाजांना आग लावतात, तेव्हा त्या महासत्तेचे पतन जवळ आले आहे, असे मानण्यास वाव मिळतो. इराणने पश्चिम आशियातील संघर्षाची व्याख्या बदलून टाकली आहे. अमेरिकेला आता हे मान्य करावे लागेल की, केवळ धमक्या देऊन जगावर राज्य करण्याचे दिवस संपले आहेत. हे महायुद्ध टाळायचे असेल, तर वास्तव स्वीकारून माघार घेणे, हाच एकमेव पर्याय अमेरिकेसमोर उरलेला दिसतो. अन्यथा, पश्चिम आशियातील ही ठिणगी संपूर्ण जगाला आपल्या कचाट्यात घेतल्याशिवाय राहणार नाही.
