पाच दिवसांची शांतता की पाच दिवसांची चालबाजी?—डोनाल्ड ट्रम्पचा नवा डाव ! 

पाच दिवसांची शांतता की पाच दिवसांची चालबाजी? – जागतिक रंगमंचावर नवा खेळ सुरू

इराणला दिलेल्या ४८ तासांच्या अल्टिमेटमनंतर अचानक ऊर्जा क्षेत्रांवरील हल्ले थांबवण्याची घोषणा; बाजारपेठ हलली, पण जग अजूनही संभ्रमात—ही शांततेची चाहूल की आणखी एका मोठ्या खेळीची सुरुवात?  

जगाच्या राजकारणात कधी कोण कोणाला फसवेल, याचा नेम नाही राजकारणात ना कायमचा मित्र, ना कायमचा शत्रू  ही जुनी म्हण पुन्हा एकदा खरी ठरताना दिसत आहे. डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणला ४८ तासांची मुदत दिल्यानंतर, त्या मुदतीचा शेवट जवळ येताच अचानक पाच दिवसांसाठी युद्ध थांबवण्याची घोषणा केली. पण ही घोषणा जितकी ऐकायला शांततेची वाटते, तितकीच तिच्यामागे संशयाची सावलीही दाट आहे.

ट्रम्प यांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले की, पुढील पाच दिवस ऊर्जा क्षेत्रांवर कोणतेही हल्ले केले जाणार नाहीत. मात्र, ऊर्जा क्षेत्रांवर नाही म्हणजे इतर कोणत्या क्षेत्रांवर हल्ले होणार नाहीत का? याबाबत त्यांनी जाणीवपूर्वक मौन बाळगले. दूध का जळाला, तो ताकही फुंकून पितो, या म्हणीप्रमाणे जग आता त्यांच्या प्रत्येक शब्दाकडे संशयाने पाहत आहे.

ही युद्धविरामाची घोषणा खरंच शांततेसाठी आहे की केवळ बाजारपेठेला आणि आंतरराष्ट्रीय दबावाला तोंड देण्यासाठीची एक युक्ती आहे? हा प्रश्न अधिकच गडद होत चालला आहे. कारण ट्रम्प यांनी स्वतःच कबूल केले की, बोलणी सुरू आहेत, आणि त्या अनुषंगाने हा तात्पुरता थांबा घेण्यात आला आहे. पण बोलणी हा शब्द जितका गोड, तितकाच त्याचा अर्थ राजकारणात कडू असतो हातात साखर, पण मनात खंजर अशी परिस्थिती निर्माण झालेली दिसते.

दरम्यान, इराणची भूमिका मात्र ठाम आणि कठोर आहे. त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले आहे की, जोपर्यंत आमच्या शत्रूंकडून घेतलेला बदला पूर्ण होत नाही, तोपर्यंत कोणतीही चर्चा होणार नाही. “जशास तसे” हा त्यांचा स्पष्ट मंत्र आहे. जशी करणी तशी भरणी, ही भारतीय म्हण ते अक्षरशः जगासमोर साकार करत आहेत.

अमेरिकेच्या या हालचालीमुळे जागतिक बाजारपेठेत मोठा परिणाम दिसून आला आहे. काही दिवसांपूर्वी 110 डॉलरच्या वर गेलेले कच्च्या तेलाचे दर थेट 84 डॉलरपर्यंत खाली आले. यावरून स्पष्ट होते की, ट्रम्प यांच्या एका वक्तव्यानेही जागतिक अर्थव्यवस्थेवर किती मोठा परिणाम होतो. एकाच दगडात दोन पक्षी मारणे ही म्हण येथे अगदी तंतोतंत लागू पडते एकीकडे युद्ध थांबवल्याचा आव आणायचा आणि दुसरीकडे बाजारपेठ नियंत्रित करायची.

हार्मोझ सामुद्रधुनीबाबतही ट्रम्प यांनी एक वादग्रस्त विधान केले. त्यांनी असे सूचित केले की, भविष्यात या सामुद्रधुनीवर अमेरिका आणि इराण मिळून नियंत्रण ठेवू शकतात. मात्र, इराणकडून या विधानावर कोणतीही अधिकृत प्रतिक्रिया देण्यात आलेली नाही. कारण इराणने आधीच स्पष्ट केले आहे की, त्यांच्या अटी मान्य केल्याशिवाय कोणतीही चर्चा होणार नाही. ज्याच्या हाती ससा, तोच शिकारी, या उक्तीप्रमाणे इराण सध्या आपली भूमिका मजबूत ठेवण्याच्या तयारीत आहे.

अमेरिकेच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करणाऱ्या घटना देखील ताज्याच आहेत. फेब्रुवारी महिन्यात चर्चा सुरू असतानाच २८ फेब्रुवारी रोजी इराणवर इस्रायल आणि अमेरिकेने संयुक्त हल्ला केला. त्या हल्ल्यात इराणचे अनेक उच्चपदस्थ नेते आणि कमांडर मारले गेले. तोंडावर राम, बगलेत छुरी ही म्हण अमेरिकेच्या या कृतीवर अगदी फिट बसते.

त्या दिवसापासून आजपर्यंत इराणमध्ये हजारो लोकांचा मृत्यू झाला आहे. त्याचबरोबर अमेरिका आणि इस्रायलमध्येही काही प्रमाणात जीवितहानी झाली आहे. मात्र, या संघर्षामुळे दोन्ही देशांतील जनतेमध्ये असंतोष वाढत चालला आहे. अमेरिकेत आणि इस्रायलमध्ये नागरिक रस्त्यावर उतरून आंदोलन करत आहेत. अनेक सैनिकही प्रश्न उपस्थित करत आहेत आपण इस्रायलसाठी का लढायचे? हा प्रश्न त्यांच्या मनात ठाण मांडून बसला आहे. घरचा आहेर, बाहेरचा कहर अशी स्थिती निर्माण झाली आहे.

दुसरीकडे, इराणची जनता मात्र आपल्या सरकारच्या पाठीशी ठामपणे उभी आहे. त्यांनी उघडपणे मागणी केली आहे—बदला घ्या, आणि पूर्ण घ्या. रमजानच्या पवित्र महिन्यात सुरू झालेल्या या संघर्षातही इराणने आपली भूमिका ढळू दिलेली नाही. उपवास करत असतानाही त्यांनी प्रत्युत्तर दिले आहे. धैर्य असेल तर पर्वतही हलतो, हे त्यांनी कृतीतून दाखवून दिले आहे.

IRGC (इस्लामिक रिव्होल्यूशनरी गार्ड कॉर्प्स) ने हार्मोझ सामुद्रधुनीवर आपले नियंत्रण कायम राहील, असे स्पष्ट केले आहे. यावरून स्पष्ट होते की, इराण मागे हटण्याच्या मनःस्थितीत नाही. अशा पार्श्वभूमीवर ट्रम्प यांनी जाहीर केलेला पाच दिवसांचा ऊर्जा क्षेत्रांवरील युद्धविराम” हा खरोखर शांततेचा प्रयत्न आहे की केवळ वेळ मारून नेण्याची खेळी आहे, हे येणारे दिवसच ठरवतील. “वेळच सर्व प्रश्नांची उत्तरे देतो, ही म्हण येथे अत्यंत लागू पडते.

जग आज युद्धाच्या सावलीत उभे आहे. एकीकडे महासत्तांची चालबाजी, तर दुसरीकडे जनतेचा वाढता असंतोष या सगळ्याच्या दरम्यान सामान्य माणूस मात्र शांततेसाठी प्रार्थना करत आहे. “जग जिंकण्यापेक्षा मन जिंकणे मोठे, हे राजकारण्यांनी लक्षात ठेवण्याची गरज आहे. आता सगळ्यांच्या नजरा पुढील पाच दिवसांकडे लागल्या आहेत. या काळात काही ठोस निर्णय होईल का, की पुन्हा एकदा “ढाक के तीन पात” अशीच परिस्थिती राहील? हा प्रश्न अनुत्तरित आहे.

एक मात्र निश्चित हा खेळ केवळ युद्धाचा नाही, तर विश्वास, सत्ता आणि स्वार्थ यांचा आहे. आणि या खेळात  जिंकतो तोच राजा, पण हरतो तो नेहमीच सामान्य माणूस.