गोरठ्यात चारा टंचाई की बातमीचीच टंचाई? साम टीव्हीच्या वृत्तावर पशुसंवर्धन विभागाचा फॅक्ट चेक !

गोशाळेत कडबा अन् सोयाबीन कुटार मुबलक; मग चारा टंचाईचा गाजावाजा कशाच्या आधारे? आधी बातमी, नंतर वस्तुस्थिती तपासण्याचा प्रकार तर नव्हे?

नांदेड (प्रतिनिधी) – बातमी आधी दाखवायची, मथळ्यातून खळबळ उडवायची आणि वस्तुस्थिती तपासण्याची वेळ आली की प्रश्नचिन्हांकडे बोट दाखवायचे! पत्रकारितेचा हा नवा फॉर्म्युला असेल, तर त्याला सत्यशोधन म्हणायचे की सनसनाटीचा सोहळा, असा खोचक प्रश्न आता गोरठा येथील चारा टंचाईच्या वृत्तामुळे उपस्थित होत आहे. कारण साम टीव्हीने चारा टंचाईचे चित्र रंगवले, तर पशुसंवर्धन विभागाच्या प्रत्यक्ष पाहणीत गोशाळेत वाळलेला कडबा आणि सोयाबीन कुटार पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध असल्याचे समोर आल्याचा दावा करण्यात आला आहे. मग नेमके संकट चाऱ्याचे होते की बातमीच्या सत्यतेचे, हा प्रश्न विचारणे आता क्रमप्राप्त ठरले आहे! उमरी तालुक्यातील गोरठा येथे चारा टंचाई निर्माण झाली असून चारा छावणी सुरू करण्याची मागणी होत असल्याचे वृत्त साम टीव्हीवर दि. १६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी प्रसारित करण्यात आले होते. या वृत्ताची दखल घेत पशुसंवर्धन विभागाच्या पथकाने थेट गोरठा गाठले. पशुवैद्यकीय चिकित्सालयाला भेट देतानाच श्री संत दासगणू महाराज प्रतिष्ठान संचलित गोशाळेचीही प्रत्यक्ष पाहणी करण्यात आली. चाऱ्याची उपलब्धता, पशुधनाची स्थिती आणि चारा व्यवस्थापन यांची माहिती घेण्यात आली. या पाहणीत वाळलेला कडबा आणि सोयाबीन कुटार पुरेशा प्रमाणात उपलब्ध असल्याचे निदर्शनास आल्याची माहिती विभागाने दिली आहे. म्हणजेच, एका बाजूला दूरचित्रवाणीवर चारा टंचाईचे चित्र आणि दुसऱ्या बाजूला प्रत्यक्ष पाहणीत चाऱ्याचा साठा! मग या दोन्ही चित्रांमधील तफावत नेमकी कशामुळे निर्माण झाली? कॅमेऱ्याने दाखवलेले चित्र खरे की प्रत्यक्ष पाहणीत आढळलेली परिस्थिती? की या दोन्हींच्या मध्ये कुठेतरी वस्तुस्थितीचा महत्त्वाचा भाग हरवला? हे प्रश्न आता केवळ प्रेक्षकांपुरते मर्यादित राहिलेले नाहीत.

चारा गोशाळेत होता; मग बातमीचा आधार कुठे होता?

बातमीचा मथळा जितका मोठा, तितकी तिच्या पुराव्यांची जबाबदारीही मोठी असते. चारा टंचाईसारखा गंभीर विषय मांडताना संबंधित गोशाळेत प्रत्यक्ष किती चारा उपलब्ध आहे, जनावरांची संख्या किती आहे, उपलब्ध साठा किती दिवस पुरणार आहे आणि चारा छावणीची मागणी नेमक्या कोणत्या परिस्थितीत करण्यात आली, याची माहिती तपासणे आवश्यक असते. कारण गोशाळेत कडबा आणि सोयाबीन कुटार दिसले म्हणजे टंचाईचा प्रश्न कायमचा संपला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध साठा पुरेसा आहे की अपुरा, याचे मूल्यमापन जनावरांची संख्या, चाऱ्याचा दैनिक वापर आणि भविष्यातील उपलब्धता यांच्या आधारेच होऊ शकते. मात्र, चाऱ्याचा साठा प्रत्यक्ष उपलब्ध असल्याचे विभाग सांगत असेल, तर चारा टंचाईचा दावा कोणत्या पुराव्यांवर आधारित होता, हे स्पष्ट करणेही तितकेच गरजेचे आहे. म्हणजेच, चारा टंचाईची बातमी करायची असेल तर चाऱ्याचा हिशेबही द्यावा लागेल; केवळ कॅमेऱ्यासमोरचे चित्र म्हणजे संपूर्ण सत्य नव्हे!

विधाने जाणीवपूर्वक करवून घेतली? विभागाचा दावा गंभीर!

या प्रकरणाला आणखी एक महत्त्वाचा पैलू असल्याचे पशुसंवर्धन विभागाने नमूद केले आहे. विभागाच्या माहितीनुसार, संबंधित व्यक्ती आणि गोशाळा व्यवस्थापक यांच्याशी चर्चा करण्यात आली. प्रसारित वृत्तातील माहिती वस्तुस्थितीशी सुसंगत नसल्याचे आणि संबंधित विधाने जाणीवपूर्वक करण्यास सांगितल्याचे त्यांनी लेखी निवेदनाद्वारे स्पष्ट केल्याचा विभागाचा दावा आहे. हा दावा खरा असल्यास प्रकरण केवळ चुकीच्या वृत्तांकनापुरते मर्यादित राहत नाही; बातमीसाठी माहिती कशी गोळा केली गेली, संबंधित व्यक्तींना नेमके काय सांगण्यात आले आणि त्यांच्या विधानांचा संदर्भ काय होता, या बाबींचीही चौकशी होणे आवश्यक ठरते. मात्र, येथे एक महत्त्वाची बाब लक्षात घ्यावी लागेल. विभागाने केलेला दावा आणि त्यासंदर्भातील लेखी निवेदन यांची स्वतंत्र पडताळणी होणे आवश्यक आहे. संबंधित व्यक्तींची नेमकी भूमिका, निवेदनाचा संपूर्ण मजकूर आणि साम टीव्हीची बाजू समोर आल्यानंतरच या आरोपांचे वस्तुनिष्ठ मूल्यमापन करता येईल. आरोप गंभीर आहेत; त्यामुळे त्यांची पडताळणीही तितकीच गंभीरपणे व्हायला हवी.

पत्रकारिता की सनसनाटी? मथळ्यांपेक्षा पडताळणी महत्त्वाची!

आजच्या स्पर्धेच्या युगात सर्वांत आधी बातमी देण्याची धडपड सुरू असते. पण सर्वांत आधी बातमी देण्याच्या नादात सर्वांत आधी सत्य तपासण्याची जबाबदारी मागे पडली, तर प्रश्न निर्माण होणारच. बातमी प्रसारित करणे हा माध्यमांचा अधिकार आहे; मात्र त्या बातमीतील दाव्यांची शहानिशा करणे ही विश्वासार्ह पत्रकारितेची मूलभूत गरज आहे. विशेषतः दुष्काळ, चारा टंचाई आणि पशुपालकांच्या अडचणींसारख्या विषयांत चुकीच्या माहितीचे परिणाम गंभीर होऊ शकतात. एखाद्या ठिकाणी प्रत्यक्ष टंचाई असेल, तर ती प्रशासनाच्या निदर्शनास आणून देणे माध्यमांचे महत्त्वाचे कर्तव्य आहे. पण टंचाई नसताना टंचाईचे चित्र उभे राहिले असेल, तर त्यातून प्रशासनाविषयी गैरसमज निर्माण होऊ शकतात. त्याच वेळी, एखाद्या गोशाळेत साठा उपलब्ध असल्यामुळे परिसरातील सर्व पशुपालकांची चाऱ्याची समस्या मिटली, असेही गृहीत धरता येणार नाही. म्हणूनच या प्रकरणात प्रश्न साम टीव्हीने बातमी केली म्हणून नाही; तर त्या बातमीतील दाव्यांची वस्तुस्थितीशी कितपत सांगड होती, हा आहे.

चारा साक्षरतेचा संदेशही; प्रश्न मात्र वृत्तांकनाच्या विश्वासार्हतेचा!

प्रत्यक्ष पाहणीदरम्यान चारा साक्षरता अभियानांतर्गत शेतकरी आणि पशुपालकांना चारा उत्पादन वाढविणे, उपलब्ध चाऱ्याची योग्य साठवणूक करणे आणि त्याचे संवर्धन करणे याबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले. रब्बी हंगामात पशुसंवर्धन विभागाकडून उपलब्ध होणाऱ्या वैरण बियाणांचा लाभ घेण्याचे आवाहनही करण्यात आले. चाऱ्याचे नियोजन, योग्य साठवणूक आणि वैरण उत्पादन वाढविणे हे पशुधन व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाचे मुद्दे आहेत. मात्र, या सकारात्मक बाबींसोबतच गोरठा येथील वृत्तांकनातील तफावतीचा प्रश्न अनुत्तरित राहू नये, यासाठी संबंधित सर्व बाजूंची पडताळणी होणे गरजेचे आहे.

आता साम टीव्हीने उत्तर द्यावे; प्रश्न टाळून चालणार नाही!

गोरठा येथील प्रकरणाने काही सरळ प्रश्न समोर आणले आहेत.

• चारा टंचाईचे वृत्त प्रसारित करण्यापूर्वी संबंधित गोशाळेची प्रत्यक्ष पाहणी करण्यात आली होती का?
• चारा टंचाईचा दावा सिद्ध करण्यासाठी कोणते पुरावे तपासण्यात आले?
• गोशाळा व्यवस्थापनाची आणि संबंधित व्यक्तींची बाजू वृत्तात योग्य प्रकारे मांडण्यात आली होती का?
• पशुसंवर्धन विभागाने केलेल्या पाहणीतील निष्कर्ष आणि लेखी निवेदनाबाबत साम टीव्हीची भूमिका काय आहे?

या प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्याशिवाय प्रकरणाचा अंतिम निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. मात्र, विभागाच्या दाव्यांमुळे वृत्तांकनाच्या प्रक्रियेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे, हे नाकारता येत नाही. शेवटी, गोरठ्यात चारा किती होता, याचा हिशेब पशुसंवर्धन विभागाने पाहणी करून मांडला; आता बातमीत किती सत्य होते, याचा हिशेब देण्याची वेळ संबंधित वृत्तवाहिनीवर आली आहे! कारण पत्रकारितेत मथळा मोठा असणे महत्त्वाचे नाही, तर त्यामागचा पुरावा भक्कम असणे महत्त्वाचे आहे. चारा टंचाईची बातमी खरी असेल, तर पुरावे समोर यावेत; वृत्तात तथ्यात्मक त्रुटी असतील, तर त्यांचे स्पष्टीकरण आणि आवश्यक दुरुस्तीही व्हावी. सत्य कोणाच्या बाजूने आहे, हे ठरवण्याचा अधिकार प्रेक्षकांना आहे; पण त्यांच्यासमोर सत्य मांडण्याची जबाबदारी माध्यमे आणि प्रशासन या दोघांचीही आहे. गोरठ्यात चाऱ्याचा साठा होता की नव्हता, यापलीकडे आता मोठा प्रश्न आहे.